فرامتن، احیای ژانری مطرود در ادبیات اومانیستی به قلم استاد آرش آذرپیک – ستی سارا سوشیان – منیژه سپیدبری

فرامتن، احیای ژانری مطرود در ادبیات اومانیستی

آرش آذرپیک¹*، سِتی سارا سوشیان²، منیژه سپیدبری³

1- دبیر و نظریه ­پرداز اندیشکدة کلمه­ گرایان ایران، arash.azarpeiiiik@gmail.com

2- محقق و پژوهشگر اندیشکدة کلمه­ گرایان ایران، sara.sooshiyan@gmail.com

3– محقق و پژوهشگر اندیشکدة کلمه­ گرایان ایران، m.sefidbari@gmail.com

چكيده

فرامتن، ژانری نگرشی-نگارشی­ست که برای نخستین بار در جهان ادبیات و ادبیات جهان توسط آرش آذرپیک و در لوای مکتب فلسفی-ادبی عریانیسم مطرح گردید. گلستان سعدی، منشآت قائم مقام، بهارستان جامی، تاریخ بیهقی و… در اوج زیبایی، والایی و ادبیت همارة خویش اگر بنابر مقوله­ بندی ­های علمی، سیستماتیک و آکادمیک نگریسته شوند نه در مقوله ­بندی­ های شعری و نه در مقوله­ بندی­ های داستانی قرار می­گیرند، همچنین آذرپیک با ذکر این نکته معتقد است که هرگونه پیش­ فرض شعری و داستانی درباره ­ی این­گون متون پیشاپیش محکوم به بریدن انگشت­های پا برای جا گرفتن در کفش مورد نظر ماست. بنیان­روایت آثاری را که -بعد از مقوله­ بندی­ های پیشنهادی آذرپیک در دهه 80 خورشیدی- فرامتن می ­خوانیمشان در دنیای ادبیات رخ نداده است، هستی­ شناسی چنین متونی تماما در دنیاها و فضاهای دیگری همچون تاریخ، علوم تجربی، فلسفه و… رخ داده است اما نگارنده آنها در حین نگارش و نگرش به هستی، چنان از خنیای زبان و ساحات ادبی (چه شعری و چه داستانی) بهره جسته که متنی هنری-ادبی را آفرینشگر شده؛ لذا فرامتن، با بهره ­وری از جنس سوم تمام ساحات شعر و داستان در کنار این دو جنسیت بنیادین ادبی و هنری سرزمینی دیگرسان را نمایشگر است و خوانشی دیگرگون، نگارشی دیگرگون و نگرشی دیگرگون را به خوانشگران و آفرینشگران ادبی عرضه می­دارد که در ذات خویش هیچ کم از شعر و داستان ندارد. نگارندگان این مقاله با رویکردی پژوهشی و کتابخانه ­ای به واکاوی و بررسی این ژانر نوظهور پرداخته­ اند همچنین ضمن شناخت هرچه بیشتر این ژانر نگرشی-نگارشی سعی بر آن دارند که رویکرد انتقادی فرااوانیستی در نقد ادبیات اومانیستی (از پسامشروطه تا پساعریانسیسم) را نیز مورد واکاوی قرار دهند.

واژه‌هاي كليدي: فرامتن، ادبیات اومانیستی، فرااومانیسم، زیبایی ­شناسی، والایی ­شناسی، عقلانیت

1- مقدمه

فرامتن را می­توان دارای پشتوان و تاریخچه ­ای به بلندای تاریخ دانست، در درازنای تاریخ ادبیات ایران و جهان همواره با متونی مواجهه بوده ­ایم که «مفاهیم و تعالیمی متعالی، تأثیرگذار، به‌یادماندنی و جاودانه ارائه داده‌اند» (ر.ک مقدم آذرپیک، مسیح، 1400)، آثاری همچون تاریخِ بیهقی، آواز پر جبرئیلِ شیخ اشراق، و آنگاه نیچه گریستِ نیچه و… با تمام «وجوه مشترک کلمه ­گرایانه که جنس سوم تمام آثار هنری را در پارادایم مادرماییک ادبیات» (ر.ک مقدمه آذرپیک، محمدی، 1402) خود داشته­ اند، نثر خوانده می ­شدند و شوربختانه گاها متن ادبی نیز خوانده می­ شدند، اما سرانجام در دهه 80 خورشیدی این نوع آثار از بلاتکلیفی در جهان ادبیات و مسئله شعربودگی یا داستان­بودگی رهایی یافتند و برای نخستین بار در جهان ادبیات و ادبیات جهان آرش آذرپیک جهان درون_برونی و برون_درونی این شیوه ویژه از نگرش و نگارش ادبی را به گونه ­ای آکادمیک و دانشورانه در پارادایم فرائیسم در ساختار فراگرایانه و کلمه گرایانه مقوله­ سازی و تحت طبقه­ بندی نوینی تعریف و آنالیز قرار داد. فرامتن «بازگشتی آوانگارد به اصالت‌های فراموش‌شده‌ی آن دارد و در عین حال تجربه‌ای تازه به شمار می‌آید. حقیقتِ هنریِ فرامتن، حقیقت‌گرایی ادبی یعنی کلمه‌محور بودن است و مقصودش به فعلیت رسانیدن آزادانه‌ی لایه‌های مکشوف و نامکشوف کلمه در متن» (ر.ک مقدمه آذرپیک نوروزعلی، 1400)

بنابر سیستم نقد عمیق­گرا بعد ثابت ژانر فرامتن همواره در جهانی به غیر از هستی­ شناسی شعری و داستانی بنیان می­شود و ابعاد متغییر آن می ­توانند در دنیای شعر، داستان و حتی قصه به شکوفایی برسند و اثری را به مخاطب ارائه دهند که از نظر ادبی در والایی و زیبایی هرچه تمام قرار بگیرد. در حالی که ما فرامتن را ژانری کاملا کلمه­ گرا می­دانیم اما لازم به ذکر است که به صورت کلی بنیان­روایت یک فرامتن به هیچ عنوان در جهان ادبیات سامان نمی ­یابد و این کلان­ روایت و خرده ­روایت ­های فرامتن هستند که در ساحات و ظرفیت­ های موجودی جهان ادبیات (شعر، داستان، قصه و…) و جهان هنر نگارشی فاخرانه و خنیامند را به مخاطب ارائه می ­دهند، در واقع فرامتن از لحاظ کالبدی کاملا در جهان ادبیات و از لحاظ محتوایی در جهانی منهای ادبیات سامان می ­یابد. مقصود قلم یک فرامتن نویس نزدیک شدن به یک متن کلمه­ گراست آذرپیک در این­بار می گوید: «قلم فرامتن‌نویس هر چه از لحاظ ادبی هنری‌تر باشد و از پتانسیل‌های کلمه بیشتر بهره ببرد به مقصود یعنی کلمه‌گرا شدن نزدیک و نزدیک‌تر شده و متنش متنی گشوده به روی پتانسیل‌های ادبی و شریعتش شریعتی نامحدود می‌شود، یعنی می‌تواند هر نوع نوشتاری را وارد متن کرده و از تمام تکنیک‌ها، فرم‌ها، صنایع، بدایع و آرایه‌های شعری و داستانی بهره‌مند شود.» (ر.ک مقدمه آذرپیک همتی؛ 1402)

از کتب و مقالاتی که تا به امروز در زمینة معرفی و بررسی ژانر نگرشی-نگارشی فرامتن به رشتة تحریر درآمده ­اند می­توان به آثار زیر اشارت داشت:

«لیلا زانا» به قلم آرش آذرپیک (1383)، رمان-مقالة «چشم های یلدا و کلمه کلید جهان هولوگرافیک» به قلم آذرپیک و همکاران (1396)، مجموعه فرامتن «عاشقانه‌های آخرین ملکۀ هخامنشی» مارال مولانا (1398)، مجموعه شعر زبانۀ «خیزش کوتاه‌نویسان شعر 1400 عریانیسم» زینب نوروزعلی (1400)، مجموعه شعر زبانۀ «فرامرد معشوق باستانی زن‌های مشرقی» زینب نوروز علی (1400)، «دیگری» فروزان آزادبخت (1396)، «فرهنگ گونه­ های نوپدید در شعر معاصر فارسی» بهمن ساکی (1397)، «جنس سوم» به قلم نیلوفر مسیح (1400)، «زبانه­ های عاشقانه» به قلم عاطفه عسگری (1401)، مبانی ادبی فراییسم به قلم زرتشت محمدی (1402)، مجموعه فرامتن «و آنگاه ژیژک باژک نوشت» به قلم آریو همتی (1402)، «واژه­ ها از زبان گریخته ­اند» به قلم آذرپیک و همکاران (1401) و…

2- یافته­ ها

فراگرایی

معتقدین به سیستم فراگرایی در مکتب اصالت کلمه به اصالتی فرارو به منظور تجمیع و هم­ افزایی ساحات مکشوف و نامکشوف ادبی و هنری یعنی ساحت لوگوسیک پدیدارها باور دارند، «این مقوله نیازمند نگرشی درون-برونی و برون-درونی است که بر مبنای نظریة دیالکتیک ادراکی سامان می­ یابد.» (آذرپیک، 1384) در باور آذرپیک –به عنوان نظریه ­پرداز و تئورسین سیستم فراگرایی در جهان- فرا « برای نیل به حقیقت لایزالِ خود که بی‌واسطه‌ترین ارتباط زیبایی شناسیک با تمامیت هستی «واژه» است، طریقتی پایان ناپذیر را فرا روی ادبیات جهان قرار می‌دهد که رسیدن به آن با توجه به باز‌یافت‌ها و دریافت‌های بی‌بدیلِ شهودی فقط و فقط با گذر از تمام شریعت های خود ساخته و رایج در ماهیت زبان، برای اصالت بخشیدن به وجود منحصر به فرد و بی همتای واژگان ممکن خواهد بود. (آذرپیک، 1385).

در تعرف «فرا» محمد معین چند گزاره را بیان می­کند:

«1. نزد، نزدیک، پیش

2. به، با

3. سوی جانب

4. بلند، عالی» (معین، 1386)

آنچه که از تعریف فرهنگ فارسی معین متبادر می­ شود، فرا حرکتی تک­ بعدی و تک ساحتی ­ست به نظر می­ آید، اما آنچه که در مکتب فلسفی-ادبی عریانیسم تحت عنوان «فراگرایی» مطرح می­ گردد چیزی ورای این تعاریف است «فراروی حرکتی خطی و افقی نیست بلکه متعالی، عمیق، تکامل­ گرا و فراروانه است» (آذرپیک و دیگران، 1396) «فراروی، یک حرکت انفعالی نیست، بلکه حاصل آگاهی شعورمندانه‌ای است از تمام چیزهایی که در جامة «کلمه- پدیده» ذهن ما را ساخته‌اند» (همان) «فرا » نه تنها یک حرکت خطی رو به بالا نیست بلکه یک حرکت توامان طولی، عرضی و روبه جلو و همه جانبه می ­باشد و شایان ذکر است که تنها در مکتب اصالت کلمه شعر، داستان و متن با فراروی و حرکت بسیط کلمه­ محورانه به فراشعر، فراداستان و فرامتن ارتقاء می­ یابند و این رویکرد کاملا هدفمند، دارای برنامه، روشمند و علمی-کاربردی می­باشد.

Hypertext: فرامتن یا پسامتن

در ترجمة کلیدواژة hypertext کلیدواژة فرامتن پیشنهاد می ­شود و در توصیح آن بیان می­شود «فرامتن به عنوان شیوه­ای روایتی به روابط و اتفاقات خارج از داستان اشاره دارد» (گلدمن، 1369)، همچنین «بر پایة نظریة ژنت هرگاه متن 1 به نقد متن 2 اقدام کند رابطة آنها رابطه­ ای فرامتنی خواهد بود، زیرا متن 2 که به تفسیر و تشریح یا نقد می­ پردازد، نسبت به متن 1، فرامتن محسوب می­ شود» (حاتم و همکاران، 1398)؛ آنچه از این دو تعریف متبادر می­ شود ترجمة اشتباه hyper به «فرا» است، بهترین واژة برای جایگزینی و جانشینی و حتی بهترین رویکرد برای القای صحیح مفهوم پیوشند «پسا» است نه «فرا»؛ چراکه فرا آن‌گونه که در فرائیسم برای نخستین بار در علوم انسانی برای پاسخ به دغدغه‌های بشری توسط آذرپیک کشف و تئورایز شد هرگز به معنای محدودِ یک نگرگاه برون‌سیستمی نیست زیرا در دیدگاه‌های نقدمحورانه و تحلیل‌گرایانه‌ی برون‌سیستمیک، ساختار یک مکتب، سنت، زبان، هنر و… از جایگاه بی‌واسطه‌ی برون‌نگرانگی واکاوی می‌شود اما در فراروی ما با تفکیک ساحت‌های خلق و غیرتعمیم‌گرا (تاریخی) هر نحله از ساحت‌های کشف و انتولوژیک (غیرتاریخی) بدون نفی، تحقیر و تصغیر هیچ یک از ساختارهای حتی قطبی پیشین، تمامی آن‌ها را در مقام جامع وجودی خودآگاه‌ها و ناخودآگاه‌های جمعی_فردی هفتگانه، بینشورانه به سوی یکی‌شدگی (عریانیت کاملاً انضمامی لوگوس) سوق خواهیم داد؛ پس هر گونه یکی‌پنداریِ فراگرایی با پساگرایی، نئوگرایی، اولتراگرایی و برون‌گرایی در نگرش به سیستم‌های گونه‌گون، برآیند عدم خوانش و درک بایسته‌ی مکاتب و نحله‌های پیشین و طبیعتاً افق‌گشایی‌های فرارونده‌ی فلسفه، هنر و ادبیات فراگراییِ است.

ادبیات اومانیستی

با توجه به آغاز عصر و قرنی نوین در تقویم شمسی، آرش آذرپیک بر آن عقیده است که دیگر نمی‌توان عنوانی چون ادبیات معاصر، شعر معاصر، داستان معاصر، شعر روز، داستان روز و… را حیطه‌ی ادبیات به کار برد، وی با آغاز قرن ۱۵خورشیدی ادبیات پسامشروطه تا پیشا عریانیسم را ادبیات اومانیستی می‌خواند و ادبیات اومانیستی را نیز به ۴ دسته‌ی کلی تقسیم می‌کند:

1. نوقدمایی‌ها

۲. مدرنیست‌ها

۳. آنتی مدرنیست‌ها

۴. پسا مدرنیست‌ها

در باور آذرپیک «نیما یوشیج بر این باور بود و تأکید می‌کرد که ما باید به دکلماسیون طبیعی زبان نزدیک شویم و این آغاز فاجعه‌ای است که نهاد قدرت اندک‌اندک برای از بین بردن فاخرانگی، شکوه، خنیاگرانگی، استحکام و صلابت زبان پارسی و رساندنش به زبان امروز را آفرید، یعنی زبانی لوده، مبتذل و پیش‌پاافتاده» (ر.ک مقدمه آذرپیک عسگری، 1401). زبان پارسی ذاتاً دارای رسایی و شیوایی خاص و خنیاگرانه‌ای بوده و نهاد قدرت در چند دهه‌ی اخیر با برنامه‌ریزی هوشمندانه در ساختار ادبیات نوین و آوانگارد و با ترفند و بهانه‌ی رسیدن به دکلماسیون طبیعی زبان، زبان صمیمی، ساده‌نویسی، خودمانی‌نویسی، گفتارنویسی و نزدیک شدن به زبان عامه‌ی مردم و با پشتوانه‌ی سبک‌های نوین و گونه‌گون شعر و داستان کاخ بشکوه، استوار و شاهنامه‌خیز ادبیات پارسی را متزلزل و زبان پارسی را از ادبیت ذاتی و نهادینه‌شده در آن خارج و تحت لوای ژست‌ها و نظریه‌های به ظاهر دانشورانه، زبان هزاران‌لایه‌ی چکادآرایه‌ی از سنگلاخ پیرایه‌ی پرمایه‌ی پارسی را از مسیر بالندگی، زایندگی و سرزندگی طبیعی منحرف کرده است و از آن زبانی خنثی و معمول ساخته و پرداخته که فقط و فقط زیر رایت فرم‌ها و ژانرهای ادبی شعری و داستانی می‌تواند کورسویی از زیبایی و والایی را نمود ببخشد.

ادبیات و فلسفه پسامدرنیستی

فلسفه و ادبیات پست‌مدرن آن‌جا که دم از معناگریزی/ستیزی می‌زند جان کلامش این است که در بازه‌ی زبانی می‌توان اقتدار کلان‌روایت‌ها و جایگاه گفتمان‌های چیره را با نگرگاه لغزنده‌ی خویش از متن به حاشیه راند و خرده‌روایت‌ها و گفتمان‌های دَرسایه را به مرکز آورد. «بازی زبانی، بر هم زدن این تثبیت‌شدگی‌هاست. بنا بر همین نگره نقد معناهای چیره را معناگریزی و به بازی گرفتن مهینگیِ کلان‌روایت‌ها را معناستیزی می‌داند» (آذرپیک و سوشیان، 1401) و آشکارا از هر گون تک‌معناگرایی در بودنگاه انسانی واهمه دارد و در فراسوژه‌ی زبانی نهادهای قدرت آن‌ها را در اسطوره‌ها، آیین‌ها و باورداشت‌ها به سخره می‌گیرد.

فرااومانیسم و نقد والایی شناسیک آن

از آن رو که یکی از روش­ های پژوهشی این مقاله روش میدانی است، در این قسمت به منظور آشنایی با قلم و نظر آرش آذرپیک برش­هایی از سخنرانی­های او در مورد فلسفة فرااومانیسم و فراسنت­گرا و انواع عقلانیت را که در سال 1397 صورت گرفته است را به همراه پاره­ای ازگفتگوها و مصاحبه­ هایی که با  او داشته­ایم را موردتنظیم، تدوین و تدقیق قرار دادیم:

فرااومانیسم به نقد سنت (الاهیاتیسم) و اومانیسم در سه شاخة

1. مدرن

2. آنتی مدرن

3. پسا مدرن

می­پردازد و بر آن باور است که این اعصار هر کدام با آگردیسمان کردن دو یا چند منبع شناخت و محدود کردن همان منابع شناخت به برخی مرجع­ های شناختی باعث شده ­اند که در خودآگاه­ ها و ناخودآگاه­ های جمعی-فردی هفتگانه ظرفیت­ های موجودی جامعة بشری برای نمود امکانات وجودی (لوگوسیک) محدود و محدودتر شوند و با اثبات هر منبع و مرجع شناختی تمام گفتمان­ها و سیستم­ های پیشا فراگرایی در پروسه ­ای کاهش-افزایشی بی تردید به نفی منبع و مرجع ­های شناخت دیگری روی آورده­ اند، در حالی که انسان در ساحت وجودی جهانی بسیط است که هر کدام از گفتمان­ های جهان سنت، مدرن و پسامدرن با کشف ساحتی از وجود لوگوسِ انضمامی روانگاه وجودیمان را عریان و عریانتر کرده­ اند. اما این ساحت­ های کشف برای انضمامی شدن ناگزیر به سیستماتیک شدن بوده­ اند و هیچ سیستم پیشافرگرایی_ای نبوده است که  صورتی گزینشی تک بعدنگر یا چند بعد نگر نباشد، در حالی که انسان به ما هو انسان به عنوان مثال در منبع شناخت عقلانیت خود انواع خردورزی و تعقل را در امتداد تاریخ تمدن کشف و تئورایز کرده است. اما همین ساحات عقلانیت نیز به نفی استدال­های دیگر ساحات عقلانیت به نفع ساحات دیگر عقلانیت مبادرت ورزیده است -پس فقط اختلاف بشر در جنگ ادیان و اعتقادها نبوده است و جنگ عقلانیت­ها را نیز داشته که جنگ جهانی اول و دوم تعیین بی انکار جنگ برخی ساحات عقلانی با برخی ساحات عقلانی دیگر بوده است-.

آنتی ­مدرن­هایی شبیه هایدگر و نیچه به سوژه و بسیاری از ساحات عقلانی به ویژه جهان دکارتی-کانتی آن حمله­ ور شدند و همین زمینه را آماده کرد تا فلاسفه­ ی پسا مدرن پنبه عقل و سنت را با هم بزنند و در برخی نحله­ های دیگر همانند ساختارگرایی نیز اصلا برای عقل هیچ حیثیت سوژگانی قاعل نشوند و محترمانه آن را نفی کردند؛ در حالی که به زعم فرااوانیسم ما با جنگ عقول روبه­ رو شده­ ایم که همین جنگ عقول فراعقلانیتی می­ خواهد تا تمام این ساحات عقلانیت را در مقام جامعیت آن به انسان بشناساند، تا بتواند بیش از پیش به سوی اندیشه­ ی بسیط حرکت کند.

در واقع عقل تنها منبع شناخت است که خود می­ تواند خود را و دریافت­ های خود را و چگونگی دریافت ­های خود را به چالش بکشد و در چند و چون داده­ ها و ستاده­ های درون-برونی خویش قضاوت­گرا باشد در عین انصاف و دانایی
و هیچ منبع شناخت دیگر توانش این آنالیزاسیون بی واسطه را در جهان عقل ندارد اما خود عقل بنابر قدرت آگاهی بر آگاهی می­ تواند به بهترین شکل در این جایگاه قرار گیرد. عقلی که در جایگاه برون عقلی می­ تواند جهان عقلانی ما را دچار دگرگونش و تحول کند همان عقل انتقادی است؛ عقل انتقادی غالبا حیثیتی مستقل در عین حال هم­ افزا اما با رویکردی عمیقا فردی دارد زیرا فردیت در ساحت اجتماعی بودگی برآیند بلوغ فکری در توانایی به تاخیر انداختن لذت­هاست و داده ­ها را چه با رویکردی اثبات­گرایانه و چه با رویکردی ابطلا­نگرانه ارزیابی و بازیابی می­کند برای نوسازی، به سازی، دگرسازی و بازسازی کیفی و کمی خود در جایگاهی برون ساختارگرایانه برای تحلیل و بهتر ساختن پروبلماتیک و پراگماتیک تمام روایت­ های خود در نسبتی که بر اساس ناگزیری­ های مکانشی، زمانشی، زبانشی و روانشی با پدیدارهای هستی و باورهای آکسیوماتیک خود دارد.
عقل آنست که سوژه­ ی دکارتی در اندیشیدن به همه چیز مجاز بود و بعد از چالش­ های امپرسیونیستی آن را به عقلانیت کانتی می­ رساند و سوژه­ ای دیگر می­ سازد بر بنیان دکارت که دیگر حدود شناختی خود را می تواند دریابد و در درونه خویش عقل محض بودگی و عقل عملی بودگی را بفهمد و این سوژة عقلانی با تجربه­ گرایی مسلح به تکنولوژی آگوست کنتی دیگر باره خود را به چالشی دیگر می­ کشد؛ نچرالیسم با جبریت ژنتیک و محیط او را از برج عاج فراموجود بودگی به پایین­ترین حد می­ کشاند برای درک دیگرباره خود و روایت­ ها و نسبت­ هایش با هستی. فروید و یونگ و آدلر و لاکان تا پاولوف و راجرز و… هرکدام در ساحت و ساختی دیگرسان می آیند و روان را به نقد جایگاه توتالیترمآب عقل وا می ­دارند؛ ویتکنشتاین و حلقة وینی­ها تا فلسفه ذهن و فلسفه زبان امروزین عقل را متوجه می­ کنند که فقط سوژه فاعل شناسا نیست و سوژه تابع شناسا بودگی­ اش را به او گوش زد می ­کنند، هایدگر در دازاین اندیشی خود جهان ابژه نگرانه­ ی عقل را چنان به چالش می­ کشد که برخی می­ پندارند فاتحه سوژه­ بودگی عقل خوانده شد به ­ویژه با هرمنوتیک گادامر و پس از آن پدیدارشناسانی که اگزیستانسیالیست شدند و انسان را از یک حیوان ناطق به یک اراده انتخابگر با درونی شگفت و امیالی پیشاناطق بودگی و ضروری مبدل کردند؛ هگلیانیست­ها که منبع شناخت تاریخ را برای چالش تاریخ عقل تعین بخشیدند آنچنان که مارکس گفت تاریخ عقل بشر بدون عقلانیت بوده است زیرا از تاثیر جایگاه اقتصادی و طبقات اجتماعی در نقد عقل غالبا عامدانه اجتناب کرده ­اند و پست مدرنیسم که تمام فرامین عقل را غیر تاریخی و فردی و خصوصی و غیر قابل تعمیم به دیگری دانست و از کلان­ روایت­ سازی سوژه عقلانی به شدت انتقاد کرد؛ به هر روی تمام این اشارت­ ها نه تزلزل جایگاه عقل و سوژگی او بلکه نشانگر انصاف و اشراف خود عقل در نقد انواع اعقلانیت­ ها و سوژگی­ های خود است برای روشن ساختن بهتر و فراتر نسبتش با هستی و پدیدارهای ذهنی و عینی و چه چیزی زیباتر و شریف تر از این.

برای آشنایی اجمالی خونش­گران فقط به نام بردن برخی از وجوه عقلانیت و ژانرهای عقلی اشارت می کنیم/ تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل:

مکاتب اصالت عقل (برون دینی)

از آن حیث که هر مدعا را با استدلال به اثبات می­رساند
1. مکتب اصالت ضرورت (فارابی و ابن سینا و ابن رشد و ابن خلدون)
۲. مکتب اصالت نور (سهروردی)؛ یعنی عقل در اوج به اشراق (مقام عشق) می­ رسد -بنابراین عرفان ­نمای عامیانه که کلیت عقل را در برابر و ضد عشق تعریف می­کند را باطل می­داند-.

3. مکتب اصالت نمود (روان مقدم بر عقل) (حکمت یمانی)؛ خودآگاه­ها و  جنس سوم روانشناسی غرب و اصالت روان میرداماد، بر پایه علم النفس و باطن گرایی مستدل
4. مکتب اصالت وجود
۵. مکتب اصالت کلمه
مکاتب اصالت احکام(درون دینی)
جعفری،شافعی، مالکی،حنفی، حنبلی، ابوسفیان ثوری و…
مکاتب اصالت باور
عقلانیت انقیادی، معتزلی، اشعری، ماتریدی، عدلی
مکاتب اصالت شهود
عرفا همانند مکاتب وحدت وجودی، مکاتب وحدت موجودی، مکاتب وحدت وجودی، حکمت خالده، مکتب اصالت نور فارابی
عقلانیت فاعل شناساو عقلانیت تابع شناسا
عقلانیت کل گرا (فرق کل گرایی با انتزاع گرایی مثلا انتزاع از گوسفندان با کل شعوری در نامیدن شعورمندانه ِآنها)
عقلانیت جزء گرا
عقلانیت شهود گرا (انواع شهود)
عقلانیت انقیادی
عقلانیت انقیادی اعتقادگرا
عقلانیت انقیادی انسدادی
عقلانیت انقیادی انجمادی (غزالی، اشعری)
عقلانیت  انقیادی اجتهادی(حشاشیون، روشنفکری دینی)
عقلانیت انقیادی پیشنهادی(سنت گرایان)
عقلانیت انقیادی الحادی (خودخدا پنداران)
عقلانیت انقیادی انسدادی (سنتی­گرایان دسته روحانیت نه روحانیون)
عقلانیت انقیادی شهودی (فرفه­ های عرفانی)
عقلانیت سنت­گرا
عقلانیت کمی­را
عقلانیت کیفی­گرا (قرمطیه و حروفیه و نقطویه)
عقلانیت ضرورت­گرا (مکتب اصالت وجوب)
عقلانیت مدلول­گرا (فردید)
عقلانیت نورگرا
عفلانیت نمود گرا و…
عقلانیت هم­افزا (منابع شناخت نابعدگرا و منایع شناخت بسیط­گرا)
عقلانیت خودبنیاد (انواع سوژه)
عقلانیت کمی­گرای دکارت (بر اساس امکانات پیشینی) هوش اقتصادی  هوش زیرک، شعور
عقلانیت برآیندی (امپریسیسم) عقل بدون امکانات پیشینی
عقلانیت برآیندی مجهز (پوزیتیویسم آگوست کنتی)
عقلانیت فرایندی بوم­گرا (حکمت عامیانه)
ماکس وبر
عقلانیت تاریخ­گرا (ایدئالیستی هگل،عقل درون ماندگار/ ماتریالیستی مارکس، عقل زیرساختی ابزاری (از حیث الگوی متعین)
عقل فردی
عقل جمعی
عقل فردی-جمعی
عقلانیت ناکران بنیان
عقلانیت حدگرا (عقل محض و عقل عملی و نظریه باری و قوه حکم کانت)
عقلانیت گزین­گرا (بهداشت ذهن)
عقلانیت برآیندی علم آذین
عقلانیت فروپاشیده (نیچه و ضداستدلالی­ها و نسبی­گراها و پیشاعقل گرایان، عقلانیت ناتوان، عقلانیت متوحش)
عقلانیت ناتعمیم­گرا و شمول­گرا
عقلانیت جنسیت­گرا (انواع جنسیت­گرایی) و عقلانیت درختی (مذکر) و عقلانیت ریزومیک(مونث)
عقلانیت روان­گرا (امکانات پیشینی ذهن/ فرویدی رانش بنیان فردی )

(اصالت عادت (پاولف)، اصالت عقده، اصالت رانش های پیشینی (یونگ)، عقلانیت چند عاملی  روان­گرایی گذشته­گرا، روان فقدان بنیان (لاکان)
روان­گرایی معناگرا
روان بنیانی اکنون­گرا (شخصیتی)
روان جوهربنیان (دازاین­گرایی)
عقلانیت وجودگرا
عقلانیت زبان­گرا
عقلانیت تاویل­گرا

عقلانیت مدلول­گرا (نشانه بنیان)
عقلانیت عاطفی
عقلانیت ژن­گرا
عقلانیت طبیعت­گرا (ژن و محیط بنیان)
عقلانیت زیباگرایانه
عقلانیت اراده­گرا
عقلانیت تخیل­گرا
عقلانیت تخیل­گرای اسطوره بنیان
عقلانیت تخیل­گرای فانتزیک
عقلانیت مهربنیان
عقلانیت سنت بنیان
عقلانیت فراگرا (عقلانیت انتقادی بطلان بنیان پوپری در برابر عقلانیت اثبات­گرا مثلا فروید)
عقلانیت رسانه بنیان (بودیار)
عقلانیت الگو بنیان(اصالت رابطه، اصالت تفاوت، اصالت  مواجة فردی (بارت)
عقلانیت گفتمان­گرا (فوکو)
عقلانیت رخدادگرا (بدیو)
عقلانیت لذت­گرا (اپیکوری، آرستیپوسی، کلبی)
عقلانیت آپولونی (پارادیمی)
عقلانیت دیونیزوسی (خودانگیخته و ناسیستم­گرا  مثل تکیه­گرایی دلوز)
عقلانیت ساختارگرا، ساختار زدا، فراساختارگرا (درون ساختاری، برون ساختاری، ناساختاری، ساختارزدایی، فراساختارگرا)
عقلانیت روایتگر (نسبت من با هستی بر چه روایتی­ست، نفی توهم کروژئه گرایانه)
عقلانیت استتاتیک
عقلانیت نرم افزارمند (تراشه کاشتن و نوعی تلسکوپ و میکروسکب هوشی، مرگ مطالعه و فرااطلاعات­گرا)
عقلانیت سخت افزارمند
عقلانیت انضمامی (غیر برج عاج­اندیشی و عینی­گرای انتقادی)
شک متودیک و روشی
شک محوری
عقلانیت گفتمانیک فوکویی

معرفی چند ویژگی نگرشی-نگارشی در فرامتن

• • فرامتن به متونی اطلاق می­شود که در شعر و داستان تعریف نشده ­اند اما دارای «ادبیتی والا» هستند؛ اگر چه در گفتمان‌های غیرادبیاتی نوشته شده باشند مثل کتاب فلسفی آواز پر جبرئیل شیخ اشراق یا مقدمه گلستان سعدی. (ر.ک مقدمه آذرپیک، مولانا، 1398)

• • فرامتن متنی­ست که کاربست و شالوده­ ی ابتدایی و زیربنای نوشتن، محتوا، فضا، زمان و مکان و… آن لزوماً جهان ادبیات شکل نمی­ گیرد. به عنوان تاریخ بیهقی که یک متن تاریخی مربوط به رشته تاریخ است و ارتباطی به رشته ادبیات ندارد و در آن شعر وجود ندارد اما سرتاسر متن آن سرشار از تخیلات، واقع‌زدایی­ ها، دگرگونش واقعیت، تصرف در واقعیت، انواع محاکات است. شیوه خنیای کلام، به کارگیری واژگان و مواجه ه­ای که ابوالفضل بیهقی با زبانیت زبان پارسی -برای انتقال گزارش‌های تاریخی- دارد تفاوت اثر «تاریخ بیهقی» را با سایر آثار تاریخی به رخ می­ کشد و به ما نشان می­ دهد تاریخ بیهقی متنی­ است که در ژانر فرامتن به رقص قلم درآمده. (ر.ک مقدمه آذرپیک، احمدی، 1400)

• • فرامتن نه در سیستم­ های شعری جایی دارد و نه در سیستم ­های داستانی؛ چراکه فرامتن فراتر از تکنیک­ های شعری یا داستانی و شگردهای روایت­ محورانه، تخیل­ محورانه، عاطفه­ محورانه، زمان و مکان محورانه و… حرکت می­ کند، فرامتن آغوش خود را به ­روی تمام ساحت­ های بی ­پایان هنری کلمه، فارغ از چهارچوب­ های شعریت و قصویت می­ گشاید و خود را در دام هیچ یک از سیستم­ های شعری و داستانی انحطاطی-انحصاری-ایدئولوژیک نمی ­اندازد، چرا فرامتن، ژانری‌ست آزاد که تمام پتانسیل ­های ادبی، هنری، فرهنگی، اجتماعی، علمی و… بهره می ­برد.

• • با بررسی ادبیات پارسی می­ توان فرامتن را در متونی چون متن نخست گلستان نیز مشاهده کرد، لذا آذرپیک معتقد است که فرامتن در درازنای تاریخ ادبیات هم در نثر و هم در نظم قابل مشاهده است. نظم و نثر می­ توانند در ساحت پیکره­ای فرامتن به ظهور برسند. در مورد نثر گاهی نثرهای نبشته شده بنا بر تعریف ادبیات نوین در تقسیم­ بندی شعر و ادبیات شعر قرار نمی­ گیرند چراکه آن تخیل و جهان‌بینی شعری را ندارد، اما با بهره بردن از ساحت واژگان با خنیای عروضی و ادبی متنی ادبی را خلق می­ کنند، همچون مثالی که بندهای پیشین آورده شد.

• • «فرامتن، متنی ا­ست گشوده بر کلمه­ محوری؛ نه شعرمحوری یا داستان­ محوری. فرامتن با پتانسیل­ های منعطف خود آغوشی گشوده بر تمام ساحات هنری کلمه دارد.» (ر.ک مقدمه آذرپیک رشیدی و همکاران، 1400)

• • فرامتن را می­توان در آثار غیرادبی بسیاری چون کتب مقدس، ادعیه، کتب فلسفی، کتب نیایشی، کتب پزشکی، کتب جغرافیایی که گفتمان و زیربنای آن‌ها (discourse) و زمینه آن‌ها (consept) به مشاهده نشست. در این­جا مواجهه­ی نویسنده با زبانیت زبان، در ساحت ادبیت رخ می‌دهد، بدون آن که آن موضوع یا زمینه و گفتمان اثر را نفی کند. حال می‌خواهد متن فلسفی باشد یا متن تاریخی و یا حتی خاطرات، این متون در ساحت ادبیات قرار نمی­گیرند چه نثر باشد و چه نظم، چرا که نثر و نظم هر دو در ساحت فرامتن ادبیت والای خود را به منصه ظهور قرار می‌دهند.

• • فرامتن نویس الزاماً قرار نیست شاعر یا داستان ­نویس باشد. او می­ تواند همه شاخه­های علوم انسانی و حتی تجربی را در تمام انواع نوشتاری چه خطابه، چه زندگی‌نامه، متن حسی، متن نیایشی، متن تاریخی و… قلم بزند و شالوده آغازین نوشتارش همان علم و حیطه اندیشگانی یا عاطفی او باشد.

• • مقصود فرامتن ­نویس زیبا و هنری کردن متن است نه صرفاً شاعرانه ­تر یا قصوی­ تر کردن آن، هرچه قدر قلم فرامتن ­نویس از لحاظ ادبیت هنری­ تر و از پتانسیل­ های بی­ پایان کلمه بیشتر بهره برده باشد به مقصود کلمه ­گرا شدن نزدیک و نزدیک­تر می ­شود.

• • فرامتن با تمام تاریخ­مندی خود در قامت یک ژانر، تجربه­ ای تازه و آورده ­ای نوین است که فرامتن­ نویس در هنگام و هنگامه نگارش از هر علمی و در هر علمی آغاز و پرواز کرده باشد می­ تواند حقیقت هنری آن آسمان بی‌پایان و کرانه‌ناپذیر را آزادانه به فعلیت برساند و لایه ­های مکشوف و نامکشوف کلمه را در متن خود به آشکارگی برساند بدون آن که لازم باشد قلم او شاکله­ های مورد پذیرش ادبیات را داشته باشد.

• • فرامتن متنی گشوده به روی همه پتانسیل­ های ادبی و هنری کلمه به شمار می­ آید و شریعت آن نیز شریعتی نامحدود است؛ یعنی هر نوع نوشتاری می­ تواند وارد این حیطه شود. پس نقد شاعرانگی و داستانانگی آن پیشاپیش در دادگاه تاریخ ادبیات قابل قبول نبوده و مردود است، چراکه تعهد، تقید و تعین شعر و تعهد، تقید و تعین داستانی و به تبع آن شریعت شعری و شریعت داستانی ندارد.

• • مبدأ قلمی فرامتن به شرط نویسش هنرمندانه­ ی بی‌قید و شرط می­ تواند هرگونه نوشتاری باشد که البته این بی‌قید و شرطی نمی­ بایست با بی‌بندوباری ادبی زیر لوای نسبی­ گرایی، زبان­ پریشی و خرفت­ نویسیِ روشنفکرنمایانه به بهانه­ ی لاقیدی قلم که غالباً برای جذب مخاطب صبغه­ ی هرزه‌نگاری هم به آن می‌دهند خلط شود.

• • فرامتن تنها خاص ادبیات ایران نیست. فرامتن ژانری جهانی، نامحدود و گشوده به روی تمام پتانسیل­ های کلمه­ محور هنری در ادبیات دنیاست. همچون کتاب «تائوته چینگ» که توسط لائوتسه نگاشته شده است و متنی معنوی در عین حال اندیشگانی-فلسفی دارد، این کتاب، کتبِ شعر یا داستان نیست و با وجود این که ترجمه شده است زیبایی­ های کلمه محور در آن مشهود است.

• • فرامتن از لحاظ محتوا و فرم درونی دو نوع است:

1. فرامتنی که موضوع خاصی را دنبال می‌کند و مفهومی واحد، مشخص و آشکار و فرمی منسجم دارد

2. فرامتنی که دارای پراکندگی موضوع است و به مفهومی واحد نمی‌پردازد.

• • آرش آذرپیک با کشف، احیا، ابداع و تئوریزه کردن ژانر فرامتن بر بنیان ادبیات کلمه‌گرا بازگشتی پیشروانه به اصالت‌های فرارونده‌ی ادبیات و زبان طبیعی و فاخر پارسی -در نثر- دارد.

• • فرامتن می­تواند نگارش فاخرانه و سجع ­نویسانه داشته باشد؛ منظور آذرپیک از فاخرانه نوشتن، به کار بردن واژگان نامأنوس شبه‌عربی و یا زبان قدیمی اوستا و ایران باستان نیست، سجع‌نویسی را نیز هرگز با عربی‌نویسی یکی نمی‌داند، بلکه او معتقد است که فاخرانگی زبان در این است که ما هنوزاهنوز زبان حافظ و سعدی که زبان طبیعی و پشتوانه‌ی فرهنگ و ادبیات کهنمان است را می‌فهمیم.

در این­باره آذرپیک معتقد است که امروزه ادبیات پارسی در مواجه با تمام سبک‌ها، شبه‌سبک‌ها -جریاناتی که از اواخر عصر مشروطه در شعر و داستان از جمال‌زاده و صادق هدایت گرفته تا نیما و پیروانش- به بهانه‌ی نزدیک شدن گفتارگی به زبان طبیعی به ابتذال و اضمحلالی غیرطبیعی کشیده شده است، فرامتن می­ تواند به عنوان یک ژانر کارآمد برای ادبیات ایران رسالت احیای دوباره فاخرانگی زبان پارسی را ایفاء نماید؛ چرا با روی کار آمدن «شعر نو» با تمام دست‌آمدهای گران­سنگانه و گران­مهرانه‌ای که داشت، شوربختانه ما با به مسلخگاه بردن فاخرانگی و خنیامندی و بشکوهی زبان پارسی مواجه شدیم و این بسیار سنگین است که ببینیم زبان کوچه‌بازار عصر مشروطه از زبان دانشگاهیان تراز اول امروز اصیل ­تر، فاخرتر، بشکوه ­تر، زیباتر و دلربایانه ­تر است و هر روز به بهانه­ ی ساده‌نویسی و نزدیکی به زبان مردم فاصله­ ی ما از فاخرانگی زبان پارسی فاصله بیشتر می­ شود.

به همین منظور آذرپیک فرامتن را بازگشتی آوانگارد می ­داند به ساحات بشکوه زبان پارسی و حتی زبان‌های دیگر ملل -که بی‌گمان بسیاری از آن‌ها نیز به چنین بلایی گرفتار آمده ­اند-.

3-  نتیجه­ گیری

آرش آذرپیک بنیان­گذار مکتب اصالت کلمه در معرفی ژانر نگرش-نگارشی فرامتن بیان می­کند که این ­بار در فرائیسم برخلاف تمام سیستم­های پیشین به ­جای فراروی متنِ ما هو متن -در همه‌ی علوم حتی غیر از ادبیات- به سوی متون و متنِ ما هو کلمه -در همه‌ی علوم- حرکت خواهیم کرد. فرامتن ژانری ادبی‌ست که زیربنای ژانریک آن در جهان ادبیات شکل نگرفته اما ساحت عمودی‌اش کاملاً هنری و کلمه­ محورانه است، فرامتن آزادترین متن ادبی جهان به شمار می‌آید و از فراشعر و فراداستان نیز آزادتر، گشوده‌تر، پرپتانسیل‌تر و پرمایه‌تر است از این رو یک فرامتن متعالی می‌تواند هزار شعر و داستان موفق را پشت سر بگذارد، همان‌گونه که متون فلسفی شیخ شهاب‌الدین سهروردی -با این که او نه ادعای شاعری داشت و نه داستان‌نویسی- آن‌چنان هنرمندانه و زیباست که اگر تنها آثار به جا مانده در ادبیات قرن هفتم ایران بودند باز هم ما در آن قرن می‌توانستیم بر ادبیات جهان فخر بفروشیم.

در ادبیاتِ هر ملتی متونی یافت می‌شوند که به علت نامتعارف بودن نه می‌توانیم آن‌ها را در ساحت شعرمحورانه قرار دهیم و نه داستان‌محورانه و جایگاهشان به ویژه در ادبیات اومانیستی به هیچ­ وجه مشخص نشده است، حال آن که چه از جنبه‌های زیبایی‌شناسیک و چه از لحاظ والایی‌شناسیک دارای وجوه هنریِ گرانمایه‌ای نیز باشند اما آرش آذرپیک نگرگاهی دیگرگون را در این زمینه ارائه می­ دهد و بیان می­ کند که این‌گون متون غالباً -و نه تماماً- در جهانِ غیرادبیاتی همانند فلسفه، زی‌نگاری (بیوگرافی)، سفرنامه‌نویسی و… رخ می‌دهند اما اگرچه دارای هستی‌شناسیِ شعرنگرانه یا داستان‌نگرانه نیستند اما از جنبه‌ی هنریِ زبانی-بیانی و به گفته‌ی پیشینیان بلاغت و فصاحتِ هنری، گاه در مراتبی حتی فراتر از متون شعری-داستانی قرار می‌گیرند زیرا این متونِ غیرشعری-داستانی یعنی فرامتن، کلمه‌محورانگی را به گونه‌ای خودکار برای شدنِ ادبی برگزیده‌اند بی‌آن که در سنتِ ادبیات اتفاق بیفتند.

مراجع

[1] مسیح، ن. جنس سوم، انتشارات دیباچه، 1400.

[2] محمدی، ز. مبانی ادبی فراییسم، انتشارات امید سخن، 1402.

[3] نوروزعلی، ز. جنبش زبانه­نویسان ایران، انتشارات شاپرک سرخ، 1400.

[4] همتی، آ، و آنگاه ژیژک باژک نوشت، انتشارات امید سخن، 1402

[5] عسگری، ع. زبانه­های عاشقانه، انتشارات امید سخن، 1401.

[6] آذرپیک، آ و همکاران، واژه­ها از زبان گریخته­اند، انتشارات امید سخن، 1402.

[7] آذرپیک، آ و همکاران، چشم­های یلدا و کلمه کلید جهان هلوگرافیک، انتشارات روزگار، 1396

[8] آذرپیک، آ و سوشیان، س. تقابل اکوفمینیسم و فرافمینیسم در ادبیات طبیعی، دوفصلنامة پژوهش­های نوین ادبی، 1401.

[9] گلدمن، ل. نقد تکوینی، انتشارات برگمهر، 1369.

[10] حاتم­پور، ز و همکاران. فرامتن­های تذکر الاولیاء عطار بر مبنای نظریة ژرار ژنت، فصلنامه غلمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی، 1398.

[11] همتی، آ و همکاران، جنبش ادبی 1400، انتشارات مهر و دل، 1400.

[12] معین، م. فرهنگ فارسی، انتشارات ساحل، 1386.