تحلیل سبک شناسی سوژه های روانشناختی در ژانرهای ادبی معاصر ایران به قلم استاد آرش اذرپیک و نیلوفر مسیح

تحلیل سبک شناسی سوژه های روانشناختی در ژانرهای ادبی معاصر ایران

آرش آذرپیک  ( دبیر اندیشکده ی فراگرایان ایران، کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه رازی کرمانشاه   )

نیلوفر مسیح ( پژوهشگر اندیشکده ی فراگرایان ایران، کارشناس ارشد زبان شناسی دانشگاه پیام نور کرمانشاه- اسلام آباد غرب)

چکیده:

از جمله مکاتب بزرگ دنیا که بر اساس یک کارکرد روانشناسی شکل گرفته میتوان به مکتب سورئالیسم و پست مدرن اشاره کرد که اولی بر اساس جریان سیال ذهن و دومی بر اساس سوژه ی اسکیزوفرن پریشان گو شکل گرفته اند. در ادبیات ایران بر اساس بیماری های روان شناختی مانند آپوفینیا، پاریدولیا و مانیا توسط آرش آذرپیک سه سوژه به ادبیات شعری معرفی شد که سه ژانر روانشناسانه را در ادبیات به وجود آورد. آپوفینیا یک بیماری روانشناختی است که فرد رخدادها و امور غیر مرتبط را به هم پیوند داده و دست به الگوپنداری نادرست میزند. بنابراین شخص دو چیز که ارتباطی با یکدیگر ندارند ناخواسته مرتبط دانسته و به همراه این ارتباط احساس خاص و معنی داری مانند حسادت، کینه، بدجنسی و…. بین آنها به وجود می آید. پس خطای ارتباط پنداری باعث میشود اشخاص در رویدادهای تصادفی الگوها و ارتباطات منطقی ببینند. مثلاً در پاریدولیا که بیماری ذیل آپوفینیا است شخص در ماه، در درخت، در ابرها یا در نان اشکال مختلف را میبیند که در واقع این اشکال در آن پدیدارها نیستند بلکه برون ریزی ذهن و تشبیه تصادفی آنی و نامرتبط سبب دیدن پدیداری بدون وجه شبه در پدیدار دیگر میشود. علاوه بر این فرد مانیک در اوج شیدایی در مورد پدیدارها اظهار نظرهای غیر منطقی و دور از ذهنی انجام میدهد که خواننده را در حیرت فرو میبرد. این مشکلات روانشناختی سه نوع شعر و ژانر برجسته را در ادبیات به وجود آورده که متدیک، ایضاح مند و متمایز میباشند. این نوشتار ضمن معرفی این سه ژانر روانشناسانه به تحلیل نمونه هایی از آنها می پردازد.

کلمات کلیدی: شعر روان شناختی، شعر آپوفینیا، شعر پاریدولیا، شعر مانیاتور، سوژه ی لغزش فرویدی

مقدمه

در ادبیات ایران و جهان دو مکتب ادبی و هنری بر اساس نظریه های روان شناسانه شکل گرفته اند که از جمله میتوان به مکتب سورئالیسم اشاره کرد که بر اساس کشف ناخودآگاه سوژه ی خودکار نویسی فروید استوار بود. سورئالیستها ابتدا در داستان و سپس شعر تخیلات غیر واقعی و پر از تقابلهایی را در شعر و داستان ارائه دادند که بر اساس رؤیا، تداعی آزاد و افکار ناخودآگاه خلق شده بودند. علاوه بر آن مکتب پست مدرن نیز مبتنی بر بیماری اسکیزوفرنی (پریشانی شخصیت یا سوژه ی اسکیزوفرنیک) به معنای گسیختگی روحی و چند پاره گی شخصیت، کاراکترهایی را در فراداستان و شعر به وجود آورده اند و این پتانسیل را در هنر و ادبیات نمود بخشیده اند. این گونه آثار دارای ویژگیهایی چون غیر منطقی، عجیب، عدم ارتباط میان کنشهای ذهن، گسیختگی، توهم …. هستند. این فضا حاصل گسیختگیهای روحی و روانی موجود در جامعه بوده که به عنوان یک خرده روایت به ادبیات پست مدرن راه یافته است. در این رهگذر میتوان به هنر اکسپرسیونیسم یا هیجان نمایی نیز اشاره کرد که بر مبنای نمایش عواطف درونی مانند ترس، نفرت، عشق و اضطراب درونی شکل گرفته اما نتوانسته است سوژه ای روان شناسانه را به ادبیات معرفی کند. از این رو مکتب ادبی اصالت کلمه بر مبنای چندین نگرش روانشناسانه درصدد برآمده سه ژانر و سه سوژه ی روانشناسانه را به ادبیات ایران و جهان معرفی کند که ساختهایی از روان نابه هنجار انسان را به نمایش می گذارد. این سه ژانر روان شناسانه آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور است. آپوفینیا یا ارتباط پنداری نادرست نوعی سوگیری شناختی است که سبب میشود فرد میان پدیدارهایی که ارتباطی به یکدیگر ندارند ارتباط نادرست خلق کند و بر اساس این ارتباط نادرست احساس معنی داری در خود پروش دهد و گاه این ارتباط نادرست میان دو پدیدار بی ربط در نزد عامه ی مردم تبدیل به سنتی ماندگار و باوری غلط شده است. پاریدولیا که نوعی ارتباط پنداری و زیر مجموعه ی آپوفینیا بوده، سوگیری ذهنی است سبب شده فرد در پدیدارهای گوناگون (اشیاء، صداها، بوها) الگوها و شکلهایی را به صورت معنادار تصور و تعبیر کند. این تصاویر حاصل برون ریزی های ذهنی فرد است. آرش آذرپیک مبدع این ژانرهای روانشناسانه از این نابه هنجاریهای روانی بهره برده و در ادبیات آنها را تئوریزه و کاربردی کرده است. به گونه ای که در شعر آپوفینیا شاعر یک باور یا خرافه را مرکز نوشتار خود قرار داده و سعی دارد قبه دلیل این باورها را که در زندگی فردی و اجتماعی تأثیر گذاراند به نمایش بگذارد و منتقدانه لایه های پنهان و سیاه آنها را به مخاطب نشان دهد تا ایجاد تحول و دگرگونی نماید. علاوه بر این پاریدولیا در وجهه ی ادبی سبب شده شاعر این ارتباطات را در طبیعت کشف کند و به گونه ای هایکوواره یا زیبایی شناسانه بیان کند. مانیاتور ژانر دیگری است که بر اساس ساخت روانشناسانه شکل گرفته و مبتنی بر هوش هیجانی ست و فرد در این شرایط به صورتی غیر منطقی رفتار میکند. این نوشتار درصدد است با ریشه یابی سه ژانر روانشناسی نوین رویکرد آنها را در ادبیات نشان دهد از این رو به تحلیل آثاری مبتنی بر این ساحت های روان شناسانه می پردازد.

پیشینه ی پژوهش

در مورد ساختهای روان شناسانه آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور تا به حال مقالات و کتب فراوانی به رشته ی تحریر درآمده اما در مورد رویکرد ادبی این سه ژانر روان شناسانه به صورت پراکنده در مقدمه ی کتابهای آنتولوژی زبانه نویسان ایران تألیف زینب نوروز علی و سارای تألیف مهرانگیز اکبری به قلم آرش آذرپیک مطالبی ذکر شده است. بنابراین این نوشتار اولین نوشتار در قالب مقاله بوده که به این موضوع می پردازد.

روش پژوهش

این نوشتار به شیوه ی توصیفی تحلیلی و با استفاده از کتب و مقالات مرتبط در حوزه های مربوطه انجام گرفته اما در پاره ای موارد از نظریات مبدع این ژانرها آرش آذرپیک نیز به صورت میدانی در این نوشتار اطلاعاتی درج شده است. این نوشتار با توجه به موضوع آن پژوهشی بینارشته ای بوده که میتواند مورد توجه روان شناسان، منتقدان ادبیات و شاعران واقع شود.

داده های پژوهش

به منظور درک بیشتر ژانرهای روان شناسانه ابتدا ریشه ی روان شناختی این ژانرها سپس رویکردهای ادبی و تحلیل نمونه آثار خواهد آمد.

آپوفینیا

طبق نظر رابرت تاد کرول در فرهنگ لغات اسکپتیک در ذیل توضیح آپوفینیا چنین آمده: آپوفینیا کشف ارتباط و مفاهیم پدیده های غیر مرتبط است که توسط کلوس کنراد در سال ۱۹۵۸ ابداع گردید. در علم روانشناسی اصطلاح آپوفینیا نشانه ای از اسکیزوفرنی پارانوییدی محسوب میشود زمانی که بیمار الگوی معناداری میبیند در حالی که در اصل آن الگوها وجود ندارد. پیتر بروگر بیان میکند که میل دیدن ارتباط میان اشیا و یا ایده های نامرتبط روان پریشی را به خلاقیت پیوند می زند… در واقع آپوفینیا و خلاقیت دو روی یک سکه هستند. (۳۲۰ ,carroll ر.ک ذالتاش پروانه و دیگران ۱۴۰۲)

کاترین هیلز نیز در اینباره باور دارد که آپوفینیا یافتن الگوهایی در داده های تصادفی است و میتواند به عنوان محرکی برای خلاقیت هنری محسوب شود. همان طور که در زمانهای «شناخت الگو» اثر ویلیام گیبسون و «۸۸ صورت فلکی برای ویتگنشتاین» اثری از دیوید کلارک دیده میشود. (.hayles, apophenia ر.ک ذالتاش پروانه و دیگران ۱۴۰۲)

آپوفینیا شعری ست که در آن صنعت ادبی «قبه تحلیل» در مقابل «حسن تحلیل» حضور و ظهور یافته است. «قبه تحلیل» یک پتانسیل از شعر آپوفینیا است. در آپوفینیا «قبه تحلیل» برای یک امر طبیعی یک امر وهمی غیر موجه تعریف میکند که زندگی معمول فرد را تحت شعاع خود قرار میدهد. «حسن تحلیل» یک صنعت ادبی ست که در خلال آن شاعر میداند علتی که بیان کرده علت آن امر نیست بلکه دلیل زیبایی شناسانه ی ادبیت و شعر است اما در «قبه تحلیل» امری وهمی و باورمند شده در روند طبیعی زیست نفوذ کرده و گاهی آن را بر هم میریزد. این دلیل آوری برای رسوا کردن وهم در زندگی است زیرا از لحاظ بنیان فلسفی شعر آپوفینیا بر بنیان اصل اگزیستانسیالیستی «نشان دادن بزرگی برای دگرگون کردن» شکل گرفته است. (آذرپیک، ۱۴۰۲:orianism.com) در واقع شعار این مکتب در مورد ادبیات «نشان دادن بزرگی برای دگرگون کردن» است. آثار ادبی اگزیستانسیالیسم «نه از دنیا با همه ی زشتیها و زیبایی هایش تصویری ساده میدهد و نه جهان آرمانی پیش روی خواننده گذاشته میشود بلکه آن گوشه هایی از زندگی که زشت و آلوده است به نمایش در میآید با این هدف که بشر برای دگرگونی آن تلاش کند.» (میر صادقی : ۶۵۶۴)

شعر آپوفینیا به تبعیت از این نگرش اگزیستانسیالیتی امور وهمی در جریان زیست طبیعی زندگی را برای دگرگون کردن و تحول نشان دادن پلشتی موجود به منظور تغییر وضعیت برجسته میکند. از این رو شعر آپوفینیا این مؤلفه ی اگزیستانسیالیستی را هدف خود قرار داده زیرا خرافه زدایی از نمود وجود است. هر رفتار و کنش نمودی از وجود ماست، این کنش بنیانش بر انتخاب قرار دارد و بنیان انتخاب بر اساس ساختن وجود است. انتخاب امری پست تابع مسئولیت پذیری در حالی که شعر آپوفینیا به اموری می پردازد که واقعیت، معقولیت و مسئولیت را نمی پذیرد و آنها را به امری وهمی نسبت میدهد، هر چند این امور وهمی دارای مقبولیت عرفی هستند. شاعر آپوفینیا بر مقبولیت چنین خرده روایتی تکیه دارد یعنی برای امور واقعی دلایل غیر واقعی می آورد. در واقع شعر آپوفینیا یک شعر اگزیستانسیالیستی بوده که درصدد است مسئولیت را بر گردن امور واهی بیاندازد و نشان دهنده ی عدم مسئولیت پذیری فرد در جامعه است به گونه ای که فرد واقعیت را نمی پذیرد و ارجاع مقبولیت عرفی بر اساس پذیرش است. شعر آپوفینیا با عصیان علیه پوپولیسم (اصالت به باور و خواست عامه) شعری کاملاً منتقدانه و بر یک تفکر انتقادی قرار گرفته است و هدف آن فقط بیان کردن نیست بلکه شاعر و خوانشگر با تفکر انتقادی ساخت تعلیمی آن را درک میکند. این ساحت شدیداً غیر مستقیم تعلیمی است. تحلیل واقعیت به یک امر وهمی یک دلیل آوری روان شناسی است که با بیان دلیل واهمی به دنبال دلیل رخداد است که نتیجه ی آن مشارکت خواننده با متن است. ادبیات آپوفینیا و پاریدولیا شعر را به مشارکت با اجتماع فرامی خواند. جهان شعری به بهانه ی این که شعر نباید در خدمت ایدئولوژی باشد از مشارکت شعر و جامعه جلوگیری کرده و ادبیات امروز با مرگ مؤلف تنها به مشارکت شعر و خوانشگر میپردازد. (آذرپیک، ۱۴۰۲:orianism.com)

از این نوع اشعار که بنیان روان جامعه شناسی دارند میتوان به شعر آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور اشاره کرد. در این نوع اشعار مشارکت شعر و درگیر کردن شعر با لایه های زیست بشری و جامعه ی انسانی هدف شعر است. ژانرهای سه گانه ی روان شناختی این لایه ها را بدون آن که به رئالیسم و ناتورالیسم صرف محدود شوند به چالش میکشد و یک نوع ریخت شناسی شعر را توأمان نشان میدهد. علاوه بر آن یک نوع اپیستمه ی شعر، جامعه و روان جامعه ی امروزی را بیان میکند. تنشها، استرسها، اضطرابها، نوعی آگاهی در روان جامعه بوده که در این سه نوع شعر نمود پیدا کرده اند. (همان)

در شعر آپوفینیا سوژه ی مشارکت کننده با اجتماع برجستگی چشم گیری یافته زیرا در اشعار روانشناختی شاعر وارد اجتماع شده و با اجتماع و افراد موجود در اجتماع به مشارکت باور و عقیده میپردازد. گاهی عقاید، باورها و خرافاتی را بیان میکند تا قبه آنها را در باور عموم به معرض نمایش درآورد. بنابراین متن اشعار روانشناختی (آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور) برای نشان دادن قبح این باورها با اجتماع به مشارکت میپردازد. از این رو برخلاف پست مدرن ها مشارکت متن به بهانه ی تئوری مرگ مؤلف به سپید نویسی، سپید خوانی، پیچیده نویسی، سخت نویسی، لابیرنت نویسی و سوژه ی سادومازوخیستی نمیرسد تا خواننده با متن درگیر شود هر چند در متون پست مدرن خواننده به مشارکت با متن نپرداخته و در عوض از متن فاصله گرفته است. اشعار روانشناختی با هدف مشارکت متن با اجتماع و جهان انسانی آن، خوانشگران را به حقیقت درون خود و به سوی آگاهی فرامی خواند. این نوع آگاهی انسان را به مشارکت با اجتماع ارجاع میدهد پس سوژه ی آپوفینیا روانشناختی و جامعه شناسانه است. در شعر آپوفینیا این سوژه برجسته میشود تا قبه دلیل جای انسانیت را بگیرد. شاعر کاشف این قبه دلیل است و صانع آن نیست. در حسن دلیل شاعر یک دلیل فردی و شاعرانه را برای یک امر معمول ارائه میدهد ولی در آپوفینیا شاعر یک قبه دلیل که دو پدیدار و رخداد غیر مرتبط را به یکدیگر مرتبط کرده کشف میکند. این قبه دلیل زیست خانواده و روابط اجتماع را از هم فروپاشیده، یک نوع انحراف فکری و باورمندانه را برجسته میسازد. در واقع شاعر نشان میدهد تا روابط آپوفینیایی را رسوا کند. در این نوع شعر شاهد اشتراک جهان شاعر و شعور ارتقاگرا جامعه هستیم. (آذرپیک، ۱۴۰۳:orianism.com)

در شعر و جهان امروز همواره دو اصل نادیده گرفته میشود:

۱) شعر یک درک تغزلی روایت مند از معنای هستی است.

۲) شاعر معناها را کشف نمیکند بلکه درک شاعرانه از معناها را کشف میکند.

در مکتب پست مدرنیسم شاعر به جای اینکه درک از هستی را فراببرد معنا را به بازی میگیرد و معنازدایی میکند. از این رو اشتراک شعر با جامعه از هم گسیخته میشود زیرا خوانشگران متن به دنبال درک شاعرانه از معانی موجود در هستی هستند و اگر این درک را در شعر بیابند با آن درگیر میشوند و در فرایند تأویل و درک معنا به مشارکت با شعر می پردازند. از این رو درک عاطفی و روایت مند خود از معنا را جستجو میکنند. پس درک پست مدرن برای حمله به معنا ایجاد شده که در اشعار روانشناختی جایگاهی ندارد زیرا در این نوع اشعار درک هنری شاعر در اولویت قرار دارد. (همان)

اشعار روانشناختی آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور درک هنری شاعر از جهان روانشناختی بشراند که سه سوژه ی نوین را به جهان شعر معرفی میکند. سوژه ی اسکیزوفرن نیز یک سوژه ی روانشناختی ست با این تفاوت که منجر به گسست مشارکت خوانشگر با متن و متن با اجتماع میشود لذا سوژه ی اسکیزوفرنیک درک عاطفی و روایتمندی از معنا ارائه نمی دهد و با اجتماع قطع ارتباط میکند در حالی که سوژه ی آپوفینیا و مانیاتور و پاریدولیا به شدت با اجتماع مشارکت دارند و در آگاهی سازی سبب تغییر، دگرگونی، برملا شدن و رسوا شدن خرافه ها و باورهای غلط میشوند.

بنابراین دو نوع شعر آپوفینیا وجود دارد:

۱) آپوفینیای فانتزی: سعی دارد قبه دلیل و حسن تعلیل را به یکدیگر نزدیک کند و درصدد بیان هوشیاری و بیداری نیست بلکه سعی دارد از لحاظ زیبایی شناسی قابل قبول باشد از این رو رویکرد انتقادی و نشان دادن برای دگرگون کردن و بیداری ارائه نمی دهد.

سقوط ماه چهارده / به سطر سیزدهم / ردای خسوف / بر شباشوم صفحه / قصه ی شیرین زیر آوار ستونهای متن / تلخ / تلخ، تلخ (منیژه سفید بری، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این شعر آپوفینیا باور به نحس بودن عدد سیزده و شوم بودن آن به تصویر کشیده شده است. شاعر از انواع تصاویر زبانی و تخیلی برای بیان منظور خود بهره برده و هدفش صرفاً زیبایی شناسانه و هنری است.

لا به لای کوچه پس کوچه های باد / عروسکی گریان / خبر آمدن سیب / گربه اما دستانس را لیس / و تبسم خورشید را به سخره گویی سهم امروز عروسک / گریه / آه / و فراق همیشگیست ( لیلی اشراق، ۱۴۰۳:orianism.com )

در باور عامه هنگامی که گربه دستهایش را لیس میزند جدایی و فراغ برای کسی که آن را دیده به همراه می آورد. در این اثر این باور به تصویر کشیده شده به گونه ای که حتی تبسم و حقیقت خورشید را به سخره میگیرد. از این لحاظ نباید از قدرت نفوذ این باورهای خرافی در نزد عوام غافل شد. شعر آپوفینیا احساس و پیامدهای این نوع باورها و ارتباطات نادرست میان رخدادها و پدیدارها را به تصویر میکشد.

باد آمد و بابونه عطسه کرد صبر کن / نکند طوفان در راه قاصدکهاست (نیلوفر مسیح، ۱۴۰۳:orianism.com)

در باور عامه عطسه کردن هنگام انجام کاری سبب عواقب خطرناک میشود لذا فرد میبایست اندکی صبر کرده و سپس اقدام به انجام آن کار نماید. این باور غلط در میان سنت و عوام ریشه دوانده و به عنوان یک امر یقینی نگریسته میشود. شاعر این باور را با عناصر موجود در طبیعت به صورت تصاویر تخیلی و زیبایی شناسانه تسری داده و برای نیامدن قاصدکها دلیل و باوری عامه پسند ارائه می دهد.

۲) آپوفینیای انتقادی: در این نوع اشعار آپوفینیا شاعر سعی دارد قبه دلیلی برای دگرگون کردن باورها برجسته نماید. بنابراین این نوع اشعار دو ساحت زیبایی شناسی و والایی شناسی را به نمایش میگذارند و نوعی تحلیل انتقادی را به جامعه و روان انسان روا میدارد. در این نگاه انتقادی روان جامعه شناسی، سنت، عرف و روابط اجتماعی مورد نقد قرار می گیرد.

می چرخاند شادی دامن گلدارش را و قهقهه میکشد بر سر سقف / اتاق آدمها، کوچه / وای خنده پرپر، خنده پرپر، خنده پرپر / آه نکند غم ببارد بر دیوارها / وای نکند غم بخندد در شادی ما ( معصومه مرادی، ۱۴۰۳:orianism.com )

در باور عامه هنگام شادی گفته میشود به گونه ای بخندید که شیطان صدای شما را نشنود در غیر این صورت آن را به مصیبتی تبدیل میکند. این باور در تصاویری به ماهو موجود (یعنی تصاویری مبتنی بر عناصر موجود در جهان واقع) برجسته شده تا خواننده قبیح بودن نسبت دادن شادی به حضور شیطان را دریابد. در واقع نشان دادن برای تحول کردن یا نشان دادن برای تغییر این خرافه ارائه شده که بیش از حد شادی نکنید یا هنگام شادی حواستان باشد که بلند نخندید. این اثر قبه دلیل این باور خرافی را به تصویر کشیده است.

علاوه بر این شعر آپوفینیا نقد جهان نئولیبرال و سخنرانان انگیزشی است که شخص را دعوت میکند در وضعیتهای بحرانی فراتر از یک شخص نرمال رفتار کند و به مصیبتها و فجایع زندگی روزمره اش روی خوش نشان دهد و بخندد.

کفشهایی نو که پیشکش آوردم برای تو هر بار که میپوشانمت / قدم، قدم / دور و دورتر میشوی از من ( مهاوا مولانا، ۱۴۰۳  :orianism.com)

در شعر فوق این باور غلط برجسته شده که هدیه دادن کفش به دوستان و یا معشوق سبب دور شدن و ایجاد فاصله میشود. شعر آپوفینیا به تبعیت از نظریه ی اگزیستانسیالیستی «نشان دادن برای دگرگون کردن» این باورهای غلط را برجسته کرده تا به مخاطب قبه دلیل آنها در جهان واقع را نشان دهد که این باورهای غلط اتفاق نمی افتد و ساخته ی ذهن انسان آپوفینیایی است.

پاریدولیا

اصطلاح پاریدولیا از واژه ی یونانی پارا به معنای «در کنار» یا «فراتر از» و ایدولون به معنای «فرم» یا «تصویر» نشأت گرفته و گرایش سیستم بینایی انسان برای استخراج الگوهایی از صدا را نشان میدهد. ( امین خانی شاهرودی و دیگران، ۱۳۹۵)

پاریدولیا یک شکل از آپوفینیا است که آن درک ارتباطات و معانی مربوط به حوادث غیر مرتبط است. این پدیده ابتدا در قالب روان پریشی توضیح داده شد اما به عنوان یک روش متداول و تمایلی در افراد سالم در نظر گرفته میشود و میتواند اثرات مرتبط بصری را در هنرها و گرافیک نشان دهد یا الهام بخش آنها باشد. (۲۰۱۰ :chalup & Ostwald)

پاریدولیا یک پدیده ی روان شناختی است که در آن یک تحریک مبهم و یا پخش شونده برای مثال یک نگاه مختصر در پس زمینه یا بافت بدون ساختار منجر به تخمین چند مجهولی الگوی ظاهراً غیر واقعی و واقعی میشود. (۲۰۰۸ ,chalup &Ostwald)

در واقع پاریدولیا پدیده ای روانشناسی است که در آن ذهن انسان تصاویر خاص در دیگر محرکهای نامربوط را به رسمیت می شناسد. معروفترین نمونه های پاریدولیا شناسایی اشکال چهره مانند است که از پیکربندی خاص هندسیشان قادر به اشاره به احساسات هستند. اگر چه اکثریت مثالهای معروف پاریدولیای چهره ای به صورت مناظر، ابرها یا دیگر اشکال طبیعی است. واکنشهای پاریدولیایی میتواند توسط انواع ترکیبات هندسی مصنوعی ایجاد شوند که در معماری یافت میشود. (&Ostwald chalup ر.ک امین خانی و دیگران ۱۳۹۵)

بنابراین میتوان گفت پاریدولیا یک پدیده ی روانشناختی است که در آن فرد علایم یا صداهایی را که ادراک میکند به صورت معنادار میشناسد. دیدن چهره در ابرها، دیدن چهره در ماه، دیدین چهره در تخته سنگها و صخره ها، شنیدن صداهایی ناشناخته در صدای ضبط شده یا باد، یا شنیدن صداهایی هنگام راه رفتن در کویر همگی نمونه هایی از پاریدولیا محسوب میشوند. به طور دقیق تر پاریدولیا یک پدیده ی روانشناختی است که سبب میشود محرکهای مبهم (اغلب تصویر و صدا) با برداشت نادرست، معنی دار و قابل توجه به نظر برسند. (رستمیان، ۱۳۹۳)

در ژانر پاریدولیا نوعی تشبیه تصادفی و آنی وجود دارد که سبب میشود مازاد ذهنی بر یکی از حواس تمرکز یابد و فرد پدیداری را در پدیدار دیگر بیند، بشنود، بچشد، لمس کند یا ببوید. در واقع در پاریدولیا شباهت تصادفی یا خورده شباهت وجود دارد که ممکن است دیگری آن را درک نکند و نتواند فرد دیگری را اقناع کند که در آن پدیدار تصویر پدیدار دیگری رؤیت شده است. به عنوان مثال برای افراد زیادی پیش آمده که برای یک لحظه یا یک آن خیال کرده اند چهره ی فردی آشنا را دیده اند اما برای بار دوم که نگاه میکنند میبینند اشتباه کرده اند و تنها شبیه نمایی میان آنها وجود داشته است. پس پاریدولیا یک درک تصادفی، آنی و شبیه نمایانه بوده و ممکن است برای دیگران جنبه ی اقناعی نداشته باشد. در حالی که در تشبیه، افراد زیادی آن شباهت را درک میکنند و میتوان افراد زیادی را برای درک آن تشبیه اقناع کرد. از این رو پاریدولیا و آپوفینیا و مانیا اغلب جنبه ی زیبایی شناسی و هنری دارند.

در تشبیه معمولاً چهره ی معشوق به گل، ماه، کبوتر، پری و…. تشبیه اقناعی دارد اما اگر چهره ی معشوق را در سنگ پا به صورت آنی، تصادفی و لحظه ای ببینیم این کنش ذهنی جنبه ی اقناعی ندارد و تا به حال در ادبیات مسبوق به سابقه نبوده است. دیدن تصویر یک کبوتر در خطوط نامنظم و نامرتبط موازییک در ذهن فرد، پاریدولیا یا شاعر پاریدولیانویس نیز مرتبط جلوه کرده، این مازاد ذهنی بر یکی از حواس غلبه کرده و سبب میشود پاریدولیای تک مرکزی هایکوواره شکل گیرد. (آذرپیک، ۱۴۰۲:orianism.com) از این رو کشف سوژه ی نوین در ادبیات حائز اهمیت است و شعر آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور فرم های جدید در ادبیات نیستند بلکه سوژه هایی متدیک، متمایز و مشخص هستند که بر خلاف فرمها که تکرارپذیر و پایان پذیرند، سوژه ها پایان ناپذیرند.

شعر پاریدولیا در دو ساحت نوشتاری خود را نمود میبخشد:

۱) شعر پاریدولیا ژانری نوین در هایکو ارائه میدهد. این نوع نوشتار بر خلاف هایکو بر پایه ی فلسفه ی دن نیست بلکه فلسفه ی آن بر پایه ی بیماری پاریدولیا میباشد که یک انحراف روانشناختی ست. بنابراین در این ساحت میتوان گفت شعر پاریدولیا یک مکتب نوین در هایکو همانند مکتب باشو، متودیک، ایضاح مند و متمایز است. شعر پاریدولیا بر مبنای تفکر پیشین، تعشق پیشین و تخیل پیشین شکل نگرفته بلکه یک رخداد مشاهده ای یا یک کشف در پدیدارها و رخدادها در هر پنج حس آنی و اتفاقی است. از این رو شعر پاریدولیا با مرکزیتهای متفاوت وجود دارد.

(الف) شعر پاریدولیا با مرکزیت بینایی: در این نوع پاریدولیا بینایی مرکز برون ریزیهای ذهنی قرار گرفته و در خلق پاریدولیا چشم و بینایی اساسی ترین عنصر است.

«خودکشی» / گفتم تخته سنگی ساحلی است / نهنگی به گل نشسته بود (طاهر رحمتی، ۱۴۰۳:orianism.com)

در شعر پاریدولیای هایکوواره شاعر در یک لحظه و به صورت تصادفی میان دو پدیدار ارتباط برقرار میکند اما این کشف نتیجه ی تفکر دن مآبانه نیست بلکه نتیجه ی بیماری الگوپنداری نادرست و پاریدولیاست. در این اثر چشم، نهنگهای خودکشی شده در ساحل را تخته سنگی میبیند که مشخص است میان دو پدیدار ارتباطی غلط برقرار شده است.

ب) شعر پاریدولیا با مرکزیت شنوایی: در این نوع پاریدولیا شنوایی مرکز برون ریزیهای ذهن قرار گرفته و شعر پاریدولیا بر مرکز حواس شنیداری خلق میشود.

سوت زنان صدایم کرد / پیرمرد / دویدم / درختی خشک در مسیر باد (راهیل حقانی، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این نوع پاریدولیا شاعر میان دو صدای متفاوت ارتباط مشابهت نمایی برقرار کرده و در یک آن به صورت تصادفی صدایی را درک میکند که ارتباطی با صدای اصلی ندارد و این درک را به صورتی زیبایی شناسانه بیان کرده است.

پ) شعر پاریدولیا با مرکزیت بساوایی: در این نوع پاریدولیا حواس لامسه مرکز برون ریزیهای ذهن قرار گرفته و مرکز شعر پاریدولیا لامسه و درک لمسی است.

صورتت شیشه است / صاف، صاف، آینه وار / میلمسم دنیای خیابان را / دیالوگ مردم، لبخند کودکان و ترس هیجانی گربه را / که فرار میکند از لای انگشتانم (زرتشت محمدی، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این اثر شاعر با لمس صورت زیبایی – که در این اثر میان صورت معشوق و گربه در نوسان است – جهان واقع خیابان، انسانها و هستی را لمس میکند. مرکز درک شاعر در این پاریدولیا که با لمس کردن صورت زیبا برون ریزی شده، لامسه است.

ت) شعر پاریدولیا با مرکزیت بویایی:

می فشارد در آغوش، معشوق خوابهای کودکی نه / نازدانه ی شیرخوارش را / لرزان، عرق ریزان در صف مسلخگاه / به به! بوی تلخ فلفل دلمه ای (فروزان اهورا، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این پاریدولیا چندین حس به یکدیگر به همافزایی رسیده تا برای یک لحظه ذهن، فلفل دلمه ای خالی را آغوش در نظر گیرد. حواس لامسه، بویایی و بینایی در درک این پاریدولیا نقش دارند علاوه بر آن این نوع پاریدولیا که در اندرونی و آشپزخانه کشف میشود جنسیت محورانه بوده و درک آن تابع جنسیت شاعر است همانند اشعار پروین اعتصامی که در آنها از وسایل آشپزی و…. نام میبرد.

ث) شعر پاریدولیا با مرکزیت چشایی:

شبهه چله ی تابستان و برف و شیره؟ / چه شیره ای، چه برفی! / یک کاسه پاپکورن با سس شکلات بگیر نوش جان (طاهر رحمتی، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این پاریدولیا بیش از سایر حواس چشایی مورد توجه شاعر واقع شده و مرکزیت اثر بر اساس حواس چشایی سامان یافته است.

پیشخدمت / کباب سلطانی / مخلفات / میانه ی گفتگویی حساس میچشم بی هیچ خیال / و پرتاب میشوم در طعم ناگهان نارنج به تو / قدم میزدیم دست در دست، چه کاری داد دستم این نارنج بیکار / وسط گفتگوی کاری می افتم به شعر و باغ پدری تو (هنگامه اهورا، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این شعر نیز مانند شعر پیشین نویسنده میان کباب سلطانی و طعم نارنج ارتباط نادرستی ایجاد کرده و حواس چشایی را مرکز دریافت و درک پاریدولیا قرار داده است.

۲) شعر پاریدولیای غیر هایکویی که در همه ی قالبها و ژانرها (کلاسیک، آزاد ….) نمود مییابد: شعر پاریدولیای هایکویی تک مرکزی و غیرهایکویی چند مرکزی و تک مرکزی است.

شکسته خواب زن / میان اضطراب و تب / الو بيا ميان متن من، الو… صدای خنده ها / باد پنجه را و خنده از خودش کو / کم ک… م. چه شد کجا رفت؟ خواب شکسته را گره زد به اضطراب و حرف نو، ها!! و باز زد زیر خنده / سطر شکسته / الو… الو… سكوت اتاق، قاب عکس، روبان خسته / زن میان اضطراب و تب و متن شکسته هم (نیلوفر مسیح، ۱۴۰۳:orianism.com)

پاریدولیا در این اثر نشأت گرفته از کشف تصویری در پدیدار دیگر نیست بلکه پاریدولیا در صدا و حواس شنیداری رخ داده است. شاعر میان صدای باد، صدای خنده های معشوق را میشنود در فضایی که کاراکتر متن در حال هذیان گفتن ناشی از بیماری و تب نیز هست. در واقع فرد در حال هذیان و بیماری صداهایی را میشنود که وجود ندارد یا صداهای اطراف را به رخداد یا پدیداری به صورتی نادرست ارتباط میدهد. پس در این اثر هذیان، خواب و باد دست به دست هم داده تا حواس شنیداری زن به صورتی زیبایی شناسانه صداهایی را بشنود. از سوی دیگر در پایان بندی اثر قاب عکس و روبان خسته نمود دیگری از مرگ عزیزیست که شخص را وادار به هذیان گویی و پاریدولیای شنیداری کرده و شاعر روایتی تغزلی را بر بنیان این پاریدولیا سامان داده است که دیگر آنی، تصادفی و عینیت گرا نیست بلکه حاصل تخیل و تعشق و تفکر شاعر است.

شعر پاریدولیا بر مبنای تصاویر ذهنی که بر خلاف اشعار پاریدولیای هایکویی درک چهره در ابرها و صخره ها و طبیعت نیست بلکه ذهن برخلاف باور «هر گردی گردو نیست» می پندارد اتفاقاً هر گردی یادآور گردو و تجلی آن است. تصاویر در این نوع شعر کاملاً تخیلی و ذهنی و در شعر پاریدولیای هایکویی کاملاً عینی و مشاهده ای و شعر پاریدولیای ذهنی مبتنی بر تخیل و تصاویر ذهنی است. فرض کنید در پاریدولیای ذهنی شخصی روزی مورد آزار و اذیت مرد ریش قرمزی قرار گرفت است. این فرد با نگاه کردن به هر رنگ قرمزی و لو در موی سر، رنگ لباس، رنگ فرش و…. باشد حضور این فرد و آزار و اذیت اش در او متجلی میشود. به این گونه پاریدولیا که به واسطه رنگ قرمز در هر پدیداری رخ میدهد پاریدولیای ذهنی میگویند که یک پدیدار در چندین پدیدار متجلی میشود و بالعکس.

«بی هوا پرتاب کردی به سوی من و همه ی هر آن چه شعر نانوشته، اناری از هجرت و قندهار را تا ندیدمت دانه های سرخ دلشان پیداترین شد سیبها، ترنج ها، پرتقالها و حتی توپ پاره ای که شیشه ی پنجره ام را خاک کرد برای همیشه. میدانم من نیز نباشم بیقراری ابرها توده هایی ست از انار و پرتاب شدن که دانه دانه با نظم و ترتیبی شگفتانه می رقصند بر زمین. این بغض به هم پیچیده ی خونین که بی تو خندان تر از شراب در چرخشی ناگهان از هم شکافت. کاش بودی و میدیدی هر دوشیزه که میگشاید سرخی دهانش را به دوستت دارم، پرتاب میکند یکباره اناری از هجرت و قندهار را به سوی من و هر آنچه شعر نانوشته.» (آذرپیک، ۱۴۰۰)

در این اثر سیب، ترنج، قطره باران و حتی توپ در الگوی رابطه ای با انار قرار دارند که این رابطه عینی نیست بلکه ذهنی و میان دو پدیدار است که هیچ مشابهت ظاهری جز گرد بودن با یکدیگر ندارند. از این رو در این اثر هر پدیدار گردی از لحاظ ذهنی رابطه ای با انار دارد.

اشعار روانشناختی آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور سه سوژه ی مشخص و متمایز و متدیک معرفی میکند که در جامعه وجود دارد و انسان به آن مبتلا است. لذا این ژانرها برای درک خود و دیگری شکل گرفته اند چه افرادی که مبتلا به این عوارض روانشناختی هستند و چه افرادی که در ارتباط با آنها قرار دارند. علاوه بر آن حتی برای درک مانیاهای تصنعی که جامعه تحت عنوان سخنرانیهای انگیزشی برای افراد ساخته و چه بنگاههای فرقه سازی که از بیماری آپوفینیا و پاریدولیا خرافه و باور به صورت کاملاً هنری تولید میکنند. پس سوژه ی آپوفینیا و پاریدولیا به نقد عرف، سنت و باورهای غلط اجتماع می پردازد.

هر چند در روانشناسی آپوفینیا اعم بر پاریدولیاست اما در هنر و شعر از هم منفک و جدا هستند. بنابراین آپوفینیا اغلب به رخدادها میپردازد اما در پاریدولیا دیدن پدیداری در پدیدار نامرتبط و کشف تصویری در خطوط نامنظم و غیر مرتبط پدیدارها رخ میدهد که آنها را به همدیگر مرتبط میکند. لذا تشبیه نیز در این نوع اشعار تصادفی، آنی و نامرتبط است. به عنوان مثال در دیدن تصویر اسب در تنه ی درخت هیچ وجه شبه اقناعی وجود ندارد و تنها تشبیه نما است.

مانیاتور

مانیا یا اختلال دو قطبی یک مشکل روانی جدی است. کسانی که اختلال دو قطبی دارند در بعضی روزها بسیار شاد و پرانرژی و در بعضی روزها ناراحت و افسرده هستند. رفتارهای خطرناک و غیر عادی در اثر تغییر خلق باعث از دست دادن شغل، پول و دوستانشان میشود. اسم دیگر این اختلال بیماری شیدایی افسردگی است. این افراد تغییر خلقی شدیدتر از حالت نرمال را تجربه میکنند. افراد با اختلال دو قطبی وقتی احساس شادی بیش از حد میکنند و همچنین بسیار فعال میشوند به این حالت فاز شیدایی گفته میشود. حالت شیدایی یک وضعیت سرخوشی بیمار، بشاش و خوشبین است دارد که در آن افراد احساس خوش بینی زیاد، قدرت و احساس پرانرژی بودن دارند یا حالت ناخوشی دارند که در این وضعیت افراد تحریک پذیر، بی قرار و عجول هستند. در طول دوره ی شیدایی و مانیا فرد به طور غیر طبیعی اعتماد به نفس بالا دارد و رفتارهای پرخطر با عوارض جانبی شدید انجام میدهند مانند قمار کردن، استفاده از کارت اعتباری به شکل غیر عقلانی.

افراد در دوره ی مانیا دارای علائمی چون احساس بالا بودن خلق و شادی بیش از حد، تمایل به بیرون رفتن زیاد و داشتن یک احساس عجیب و غریب و احساس بالا و پایین رفتن و تلاطم و در نهایت احساس تحریک پذیری و بیقراری شدید دارند. (کاپلان و سادوک، ۱۳۹۸) اگر انرژی بیماری بسیار بالا یا همراه با روان پریشی باشد به آن حالت شیدایی (مانیا) می گویند اما اگر شدت آن کم باشد به آن حالت نیمه شیدایی (هیپومانیا) میگویند. بیمار در این دوره معمولاً تصمیمیات پرریسک بدون توجه به عواقب آن می گیرند.

با توجه به این پیشینه ی روانشناختی در ادبیات ژانری با نام مانیاتور شکل گرفته است که آرش آذرپیک (۱۴۰۰) در مانیفست آن چنین می‌گوید: «مانیاتور» واژه ای ست برساخته آمیزه ای از دو واژه ی مانیا گونه ای بیمای روانی موسوم به شیدایی و مینیاتور طرزی کهن در نقاشی بدون پرسپکتیو که تنها زیباییهای طبیعت و جامعه را به نمایش میگذارد و شگفت شباهت این کلمه ی برساخته با واژه ی مانیتور صفحه ی نمایشگر است. از این رو مانیاتور هیچ حقیقتی ندارد جز کشف تئوریک یا تئوریکال کردن این دیدمان به هستی و هستی مندان و به تبع تکثیر هنری و تکوین ادبی آن» (ر.ک. مقدمه، آذرپیک، نوروز علی، ۱۴۰۱)

همچون شعر آپوفینیا شاعر مانیاتور نویس نیز از گزاره ی انعکاس پلشتیها برای دگرگون کردن بهره میبرد. لذا آنها با رایت تئوریک پراگماتیک «نشان دادن برای رسوا کردن» به افشای هنرورزانه ی برآیندهای طبیعی سوژه ی انگیزشی برای برملا کردن بندها، گندها، چرند و پرندها و ترفندهای این گونه نگرش سانتیمانتال در خودآگاهها و ناخودآگاه های جمعی، فردی هفتگانه ی انسان میپردازد. برای هر چه نزدیک شدن به این مقصود شاعر مانیاتورنویس در مینی مالیستی ترین شاکله ها در جهان شعر و شعر جهان با واگذار کردن سویه های جان جامعه خرد دیده مان سوژه های انگیزشی به خوانشگران تمرکزی خلاق و موشکافانه دارد و مثبت نگریهای افراطی انحطاطی در نگرش این گونه پیامبران فریبکار جهان سرمایه سالار همه چیز کالا پندار و همه جابازار انگار که وانمود میکنند تمام، تمام چپاولگریهای آنان برآیند انرژیهای مثبت وجودیشان و فرمان چیزی موهوم به نام کائنات است و با وام و الهام از دلنگرانیهای آنها وجوهی زیبایی شناسیک برای متفاوت نویسی استخراج میکنند. (همان)

مانیاتور نگاری بر بنیان نگریستن به نیمه ی پر لیوانی است که ته آن کاملاً شکسته باشد. بنابراین نگره های عرفان مآبانه، خیال اندود و وهم آلود را برای رسوا ساختن به نمایشی هنری میگذارد تا در دامچاله های کائنات کاریزماتیک خود باعث انتزاع وجوهی خیر، مثبت، شیرین، کامروایانه از فجایعی میشود که یافتن نقطه ای سپید در سیاهی آنها ناممکن ترین فرض است.

بلاهت مجنون واره، خوش باشانه، ساده لوحانه و شبه عارفانه ی کاراکترهای خودآگاه پندار جهان مانیاتور در چشم و ذهن خوانشگران میتواند توامان خشم، ترحم و پوزخند را با هم برانگیزاند تا خود او بر چند و چون این چرند و پرندها که زهرا به هایی خورند و پسند جامعه ی مصرف زده و رسانه محور است آگاه شود که میوه ی آن نگاه عاقل اندر سفیه خوانشگر به این گونه کاراکترهاست.

این گونه کاراکترهای دون کیشوت وار شکفتن گلی را در انفجار هیروشیما جشن میگیرند، سپیدانگی دلربایانه را در دیو سپید به تغزل میکشند و برق عشق را در چشمان جلاد فریاد میشوند و بر نگرگاه خود مهر آگاهی، معنویت و مهر می کوبند. از این رو مانیاتور حدیث نفس نیست بلکه بر بنیان دگر سوژگی، حیات اجتماعی انسان را به چالش میکشند.

شعله ها سر به فلک / آتش زیبا / دست و پای کلبه را چه زیبا تاول مینشاند / و تکه تکه تخته پاره ها / با آرامش زمین را می بوسند / و من آرام آرام / جنگل نیم سوز را قدم میزنم / شکوه افتادن صنوبرها را هو را میکشم / و من چه دلشادم، گرم، گرم از رقص شعله ها (رعنا زهتاب، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این شعر مانیاتور، شاعر بلاهت خوش بینانه و ساده لوحانه ی شخص مانیک را به تصویر کشیده است که متوهمانه می پندارد آتشی که کلبه را میسوزاند زیباست.

یا در نمونه ی زیر نیز شخص مانیک سونامی و ویرانی ساحل نشینان در آب دریا را هیجان انگیز می پندارد.

امواج بی درنگ / میکوبند به ساحل، به دیوارهای شهر / ناگهان سونامی / قایقها روی ساختمان / ساختمانها روی آب / همه با هم موج سواری / چه هیجان دل انگیزی (علی اوسط حسینی، ۱۴۰۳:orianism.com)

مرد به سوی دیگر بر میگرداند / طوفان خشمش را / ای به قربان گره ابروانت که گره میزند قلبم را به خود / مرد پشت میکند به زن / هرگز پشت و رو ندارد شکوه یک کوه / محضر دار بنابراین خطبه شما دیگر نامحرمانید به هم (رابعه شمس، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این اثر نیز سوژه ی مانیک متوهمانه و ساده لوحانه از جذابیت و ابهت مردی سخن میگوید در محضر از او طلاق می گیرد که نوعی بلاهت مجنون واره است.

بوسیدنی فروتنانه باید / از جان من آن دستان شگفت آفرین را که بافندگان این ریسمانند در هیئتی این چنین خوش دیدار / ماندگار، استوار / ناگاه پرتاب چهار پایه و هیچ (آرش آذرپیک، ۱۴۰۳:orianism.com)

در این شعر مانیاتور، فرد اعدامی با دقت و لذت تمام سرخوشانه طناب دار را بررسی و در مورد ماندگاری و استواری آن سخن می گوید در حالی که چند لحظه ی بعد به داری آویخته میشود که ساده لوحانه از آن تعریف و تمجید می کرد. از این رو هدف شعر مانیاتور نمایش لحظات سرخوشانه ای ست که فرد در اوج بدبختی یا در او ذلت به آن دچار میشود و رفتاری غیر طبیعی و مانیک است.

لغزش فرویدی و شعر تردیدک

لغزش فرویدی یا پاراپراکسی ها به وضعیتی گفته میشود که بدون اینکه بخواهید کلامی را بر زبان آورده و پرده از خواسته یا اندیشه ای برداشته باشید به این اتفاق لغزش فرویدی، اشتباه لپی یا تپق گفته میشود که به دیگران نشان میدهد در فکر و دل ما چه میگذرد. بنابراین لغزش فرویدی به لغزش یا اشتباه کلامی که نتیجه ی آزار دهنده ی یک باور، آرزو یا فکر ناخودآگاه است گفته میشود. به باور فروید بخشهایی از ناخودآگاه ما گاهی در رفتارهای آگاهانه ی ما نفوذ میکند و این امر باعث میشود چیزهایی بگوییم که لزوماً قصد گفتنش را نداشتیم. در واقع به آن دسته از رفتارها و گفتارهایی که به طور ناخواسته از آدمی سر میزنند و باعث آشکار شدن نیتها و خواسته های درونی شخص میشوند و هر نوع اشتباهی شامل فراموشی نام ها، اشتباه های لفظی، لغزشهای زبانی، نوشتاری و به طور کلی طیف وسیعی از اشتباهها را شامل میشود. فروید معتقد است که در پس هر کدام از این اشتباهها مفهومی نهفته است و یا دست کم بیشتر این اشتباه ها بیان کننده ی مفهومی غیر قابل اشتباه هستند که در ضمیر ناخودآگاه گوینده وجود دارند و قرار بوده که مخفی بمانند. آنها میتوانند در یک اثر عالی هنر و نگارش اتفاق بیفتد، آنها اشتباه نیستند اما جزئیات دقیق از همه ی مفاهیم زیبایی شناختی هنرمند است. (ماهون، ۲۰۰۰)

حقیقت امر این است که اشتباه لپی معنایی را در بر دارد که به نظر میرسد در موارد خاصی بدیهی و غیر قابل اشتباه است. به کرات اتفاق افتاده است که یک نویسنده ی خلاق یک لغزش زبانی یا برخی اشتباهات لپی دیگر را به عنوان یک وسیله برای خلق یک اثر تخیلی به کار گرفته است. این حقیقت امر باید به تنهایی به ما بباوراند که او اشتباهات لپی را در نظر داشته است. در واقع او با سنجش و ملاحظه دست به خلق اثر زده است. چنین رویدادی به این علت نیست که نویسنده دچار یک لغزش قلم تصادفی شده است و استفاده ی از آن را به وسیله ی یکی از شخصیتهای داستانش همچون یک لغزش زبانی رخ داده است. او بر آن است که توجه ما را به چیزی به واسطه ی کمک گیری از لغزش زبانی جلب نماید و ما میتوانیم آنچه که منظور وی بوده جویا شویم.» (فروید، ۱۹۸۲) دیدگاه روان تحلیل گری معتقد بود که در پی هر جمله یا کلمه ی گفتاری که انسان به اشتباه بیان میکند مفهومی نهفته است و یا دست کم بیشتر این اشتباهات بیان کننده ی مفهومی غیر قابل اشتباه هستند که در ضمیر ناخودآگاه گوینده وجود دارند و قرار بوده که مخفی بمانند. بنابراین این اشتباهات واقعه ای تصادفی نیستند بلکه بیانهایی اصیل و واقعی هستند که فرد سعی در مخفی کردن آنها دارد. (یحیی زاده ی جلودار، ۱۳۹۷)

با توجه به لغزش فرویدی و بر مبنای آن آرش آذرپیک یک ژانر کوتاه نویسانه ی تردیدک را به ادبیات معرفی کرده است که بر مبنای اشتباهات لپی و گفتاری شکل گرفته و در حین دیالوگ با اطرافیان رخ میدهد. هر چند در نگاه اول تپق یا لغزش فرویدی در گفتار و نوشتار امری ساده فرض شده اما در حقیقت لغزش فرویدی در گفتار و نوشتار دارای منظور و هدفی است که آن معنای ثانویه و دوم منظور اصلی نویسنده و شاعر است. زیرا شاعر لغزش فرویدی در گفتار و نوشتار را برای بیان منظور ثانویه و معنای حاشیه‌ای آن تپق به کار گرفته است. این لغزش چند منشأ عمده دارد: خشمی فرو خورده، حسادتی بروز نایافته یا آرزویی ناهشیار. بنابراین تپق یا لغزش فرویدی نوعی منظور نگاری ادبی است که لباس مبدل بر انگیزه ها و انگیزشهای روانی می پوشاند. بر طبق نظرگاههای فروید لغزش فرویدی برآیند جهش یک احساس سرکوب شده در لایه های زیرین ناخودآگاه و سرریز شدن آنها به خودآگاه است. در حالی که موضوع اصلی چیز دیگری بوده است. از این رو لغزش فرویدی در نوشتار میتواند در دو ساحت شعر و بیان امر زیبایی شناسانه و والایی شناسانه و یا در یک متن ناشعرمند رخ دهد که در آن منظوری دیگرگون را در شعر نمود میبخشد. در این نوع شعر فرد در موقعیتی قرار میگیرد که ذهن تحت تأثیر محرک درونی یا بیرونی افسار گسیخته شده و دچار تشتت ذهنی و تنش کلامی میشود. (آذرپیک، ۱۴۰۳:orianism.com)

در شعر تردیدک لغزش فرویدی در ناهمجنس مندی با متن پایه حضور دارد. در واقع یک کلمه یا شبه جمله یا جمله ی کوتاه به صورت ناخودآگاهانه بیان میشود که غیر مرتبط با موضوع، غیر مرتبط با مضمون، غیر مرتبط با مفهوم و غیر مرتبط با تصویری است که با متن اصلی ناهمجنس است. از این رو تردیدک برشی مینی مال از یک کلام یا دیالوگ است که ناخودآگاهانه در یک دیالوگ رخ میدهد. پس تردیدک میتواند در نقاشی، در یک داستان مینی مال، در یک متن ناشعر، در فراشعر پست مدرن و فرائیستی و…. رخ دهد که اصطلاح عام آن سوتی نگاری میباشد.

از جمله لغزشهای فرویدی میتوان به لغزش زبانی اشاره کرد که خود شامل اشتباهات در گفتار، نوشتار، شنیدن و خواندن است. در این نوع لغزش زبانی فرد قصد دارد چیزی بگوید اما از کلمه ی دیگری استفاده میکند. همین اشتباه ممکن است در نوشتار نیز رخ دهد، یعنی چیزی را اشتباهی بنویسد که به آن لغزش قلم میگویند. چنین اشتباهی ممکن است حین خوانش رخ دهد؛ فرد ممکن است چیزی را بخواند در حالی که در متنی که مشغول خواندن آن است چیز دیگری نوشته شده یا اینکه چیزی را که به او گفته میشود اشتباه بشنود. گروه دیگری از پاراپراکسی‌ها به فراموش کردن نام یک شخص یا یک شیء یا انجام کاری مرتبط میشود یا در نوع دیگری از پاراپراکسی فرد چیزی را جایی میگذارد اما بعد نمیتواند آن را پیدا کند. (chamaan.ir)

بنابراین در شعر تردیدک چندین نوع فرم نوشتاری وجود داد:

۱) افزون نگاری: آوردن یک کلمه به جای کلمه ی دیگر، دگرگویی یا گفتن کلمه ی بی ربط حین گفتگو یا نوشتن کلمه ی بی ربط حین نگارش. در شعر زیر کلمه ی لعنتی از ناخودآگاه به خودآگاه سرریز شده و بیانگر احساس واقعی خود شاعر است.

چه حقیر است تسلیت / در مهابت داغی سیاه پوشانی / بر پرنده ی سرخی که در سینه ی توست / چه حقیر است آتشفشان در برابر آتشی که بر جان ما نشانید / کوچ در لعنتیت (نیلوفر مسیح، ۱۴۰۳:orianism.com)

۲) غلط نگاری: بیان یک کلمه یا شبه جمله اشتباه به جای کلمه ی دیگر. در واقع نوعی جابه جایی یا تصرف در محور همنشینی که دگر معنایی را در متن نمود میبخشد و نوع خودفاشی را از لحاظ پرتاب نابه هنجار و غیرارادی افکار یا امیال سرکوب شده نمایش میدهد.

هرگز نمی توانم زلالی گیسوانت را / آن هنگام که باد در بزرگراه میگذرد به تند و فریاد لابه لای ابریشمش / بزدایم از خاطر و خاطره ها / ایستادنت در هیبت سرو و صاعقه بر اتومبیل / رجعت بشکوه آرتمیش بود بر کشتی / وای چگونه میباید در این صبح مچاله / به باور و گل نشست خمیده قامت برادرت را / زیر کابوت سیاه پوش تو

نمی شناسی ام دیگر در خیابان خیس و خیره شدن بارانی تر / لطفا بایست تا نشانت بدهم کارد شناسایی ام را

بهار ترانه ایست که گنجشکان میخوانند برای شاعری از خواب و پرواز / حتی اگر برف ببارد و تو برگردی به سلامت و لبخند / با اتوموبیل جاده کوبت آنگاه که / ابر آب شود بر شیشه اش و باد نشسته باشد / روی تابوت آن

۳) دگر نگاری: تلفظ یک جمله یا کلمه در متن به گونه ای که معنایی دیگر را تداعی میکند.

تن آدمی شریف است به جان آدمیت

نه همین لباس زیباست نشان آدمیت

در این بیت با گذاشتن علامت تعجب مقابل «نه!!» معنای جمله را در خوانش کاملاً تغییر میدهد. بنابراین شعر «تردیدک» صورت پانیک ندارد و خودآگاه بودگی تعمدی در آن رخ نمیدهد که در اصطلاح عامیانه به آن سوتی نگاری میگویند. لغزش فرویدی میتواند در تمام افراد یک جامعه رخ دهد و به ادبیات و نوشتار تسری یابد. لذا بیانگر یک نوع سوژه به نام سوژه ی لغزش فرویدی ست که میتواند به عنوان یک کاراکتر یا ساحت روان شناختی انسان در انواع فراشعر، داستان و شعر اتفاق افتد.

نتیجه گیری:

با توجه به آثاری که بررسی شد ژانرهای سه گانه ی روانشناختی میتوانند حرکتی نوین در ارائه ی درونیات افراد و شناخت ساحت تازه ای از شعر و ادبیات باشد که تا به حال پوشیده و مستتر مانده است و اینک آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور در شعر برجسته شده تا افراد و جامعه این ساحات و باورها را بشناسد، به قبه و حسن آنها پی ببرند و در صدد تغییر و دگرگونی باشند. در واقع برجسته شدن این ساحات روانشناسانه در ادبیات و شعر، رویکرد اگزیستانسیالیستی «نشان دادن برای تغییر و تحول» را نیز مطمح نظر دارد که به خوبی در آثار ارائه شده نمایان است. در شعر پاریدولیا نیز با یک مکتب جدید و جهانی «پاریدولیای هایکویی» روبه رو هستیم که جز برداشت آنی از واقعیتها هیچ ارتباط ماهوی با هایکوی ژاپن و غرب ندارد. حتی از لحاظ نوع نگرش و نگارش نیز که پرداختن به الگوهای نادرست ارتباطی میان پدیدارهاست ارتباطی وجود ندارد. از این رو میتوان گفت ژانرهای سه گانه ی اندیشکده ی فراگرایان ایران راهی نو و تازه را فراروی مخاطبان حرفه ای شعر گشوده و سه سوژه ی آپوفینیا، پاریدولیا و مانیاتور را در خود پرورش میدهد. از لحاظ زیبایی شناسی نیز این ژانرها جز در برخی موارد پاریدولیای هایکویی که برداشت مستقیم، آنی و تصادفی از پدیدارهای موجود در طبیعت است، همگی میتوانند ساحات زیبایی شناسانه و والایی شناسانه را به نمایش بگذارند.

منابع

امین خانی، امین؛ شاهرودی، بهنمیری، عباسعلی؛ امین خانی، حجت؛ جی اوستوالد، مایکل (۱۳۹۵). نمود حالات احساسی چهره انسان در نماهای معماری و شهری، سومین کنفرانس بناهای بلند، ۲۸ تا ۳۰ دی ۱۳۹۵.

آذرپیک، آرش (۱۴۰۰). درسگفتارهایی در مورد فرم تجلی در ادبیات امروز، کرمانشاه، ۵ مرداد، www.orianism.com

آذرپیک، آرش (۱۴۰۳). درسگفتارهایی در مورد سوژه های روانشناختی در مکتب ادبی اصالت کلمه، اسلام آباد غرب، ۵ مرداد، www.orianism.com

درسنامه ی روانپزشکی کاپلان و سادوک (۱۳۹۸). تهیه کننده واحد آموزش و بخش اعصاب و روان وبسایت www.patient.co.uk

ذالتاش، هانیه؛ پروانه، فرید؛ منتخبی بختور، نرگس (۱۴۰۲). ادبیات الکترونیک و داستانهای وب محور چندوجهی، نقد زبان و ادبیات خارجی، دوره ی بیستم.

رستمیان، سمیه (۱۳۹۳). پاریدولیا: خمینی در ماه، شیطان در موی ملکه، دانشگاه لایدن هلند، ۳۰ مرداد ۱۳۹۳، bbc.com

فروید، زیگموند (۱۹۸۲). اشتباهات لپی، گزیده ای از مجموعه سخنرانیهایی دربارهی روان تحلیل گری، ترجمه ی حسین آرزومندی (۱۳۸۳)، تهران، انتشارات بهجت.

میرصادقی، جمال (۱۳۹۹). واژه نامه ی هنر داستان نویسی، تهران: لوگوس.

یحیی زاده ی جلودار، سلیمان (۱۳۹۷). تأثیر پذیری مکتب ادبی سورئالیسم از دستاوردهای روان تحلیل گری زیگموند فروید با تأکید بر ضمیر ناخودآگاه، پژوهش نامه ی مکتبهای ادبی، سال دوم، شماره ی چهارم، صص ۱۵۹-۱۷۹.

سایت ها

www.chamaan.ir

www.orianism.com

 * Carroll, Robert T. THE SKEPTICS DICTIONARY, HTTP://[skepdic.com/apophenia.html](https://skepdic.com/apophenia.html)

 * Chalup, S. K., Hong, K., & Ostwald, M. J. (2008). “A face-house paradigm for architectural scene analysis.” In proceedings of the 8th international conference on soft computing as transdisciplinary science and technology (pp. 275-280). ACM.

 * Chalup, S. K., Hong, K., & Ostwald, M. J. (2010). “Simulating pareidolia of faces for architectural image analysis.” Brain, 3(1), 27-38.

 * Mahon, E. J. (2000). Parapraxes in the plays of William Shakespeare. The Psychoanalytic Study of the Child, 55(1), 335-370.

 * Ostwald, M. J., Hong, K., & Chalup, S. (2010). “Pareidolia analysis of architecture”.

Abstract:

Among the great schools of thought in the world that are based on a psychological function, we can mention the schools of surrealism and postmodernism, the first of which is based on the fluid flow of the mind and the second on the subject of schizophrenia (delusional speaker). In Iranian literature, based on psychological diseases such as apophenia, pareidolia, and mania, three subjects were introduced to poetic literature by Arash Azarpeik, which created three psychological genres in literature. Apophenia is a psychological disease in which a person connects unrelated events and matters and creates incorrect stereotypes. Therefore, a person unintentionally associates two things that are related to them, and along with this connection, a special and meaningful feeling such as jealousy, hatred, malice, etc. arises between them. The post-relational perspective causes them to see in phenomenal events without logical and rational patterns of connection, for example, in diseases that see various problems in the moon, in the tree, in the clouds or in the bread, which in fact they see these problems in those phenomena, they see that there is an outpouring of the mind and a random analogy in the moon, the moment and the nights. It becomes. In addition, the manic person at the peak of mania makes illogical and far-from-the-mind comments about the phenomena that leave the reader in amazement. These psychological problems have created three prominent types of poetry and genres in literature that are methodical, explanatory and distinctive. This article, while introducing these three genres, analyzes examples of them.

Keywords: psychological poetry, apophenia poetry, pareidolia poetry, maniac poetry, Freudian slip subject.