تقسیم بندی و تحلیل ژانرهای دهه هفتاد به قلم آریو همتی

تقسیم بندی و تحلیل ژانرهای دهه هفتاد

آریو همتی

پژوهشگر موسسه ادبی قلم سبز مرصاد. Hemmati.ario@gmail.com

واژه‌های کلیدی: ادبیات دهه هفتاد، آمریکاگرایان، اروپا گرایان، آوانگار دیست‌های بازگشتی

چکیده

طبقه بندی و تحلیل ژانرهای شعر فارسی از بحثهای مهم ادبی است. در دهه هفتاد ایران حضور همزمان سه شاخه مستقل آمریکا گرایان اروپاگرایان و آوانگار دیست های بازگشتی را با خاستگاه متفاوت شاهدیم که هر کدام از اینها نقش مهمی در هدایت فکری و ذوقی شعرا و نویسندگان دهه هفتاد و ادوار بعد از آن داشته و دارند این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب خانه ای این سه گرایش شعری را به تفکیک ژانرهای منشعب بررسی کرده است. آمریکاگرایان با رضا براهنی و جریان پسامدرن در ایران اعلام حضور کردند. شعر زبان براهنی پسانیمایی علی باباچاهی و شاگردان کارگاه براهن همچنین شعر «متفاوط» محمد آزرم در دهه هشتاد در این گروه اند. اروپاگرایان با دو شاخه غزل و شعر آزاد در این دوره فعال بودند. در شاخه غزل با سیمین بهبهانی بنیان گذار غزل نو غزل «داستان» و «غزل» روایی و هم چنین جریان شاگردان او در غزل فرم با محمد سعید میرزایی آرش آذرپیک هومن عزیزی امیر مرزبان …… در شعر آزاد جریان شعر حرکت ابوالفضل پاشا از پیروان مکتب باروک در این گروه است آوانگار دیستهای بازگشتی با آغاز عریانیسم و اعلام هزاره عریانیسم در تاریخ اندیشه به همراه بنیان گذار آن آرش آذرپیک به عرصه آمدند حاصل نگرش آرش آذرپیک ژانرهای متنوعی اعم از «واژانه»، «غزل مینی مال فراشعر»، «فرافرم»، «نوقلندرانه» و بیش از سی ژانر دیگر تا لحظه اکنون میباشد. از پیروان نحله ادبی فلسفی آرش آذرپیک میتوان به طاهره احمدی آسو اوستا هنگامه اهورا ستی سارا سوشیان رابعه شمس زرتشت محمدی نیلوفر مسیح آریو ،همتی شهریار میرزاپور و…. اشاره کرد.

۱. مقدمه

به عقیده ملک الشعرا بهار شعر خوب چیزی است که از احساسات عواطف و انفعالات و از حالات و روحیه صاحب خود و یا از فکر دقیق و پرهیجان و لمحهٔ گرم و تحریک شده یک مغز پرجوش و یک خون پر حرارت حکایت کند بهار ، ۱۳۶۹ (۴۹) اما اشعار نوآور ادبیات ما وارون این نگره سنتی در صد سال گذشته بیشتر بر محور نگره های فرمیک – زبانی بوده اند تا محتوایی – زبانی دهه هفتاد هم از این قاعده مستثنی نیست و به جز نگرشی که ژانرهای مکتب اصالت کلمه به ادبیات اضافه کردند؛ دیگر نوآوریها نگارشی بود قیصر امین پور نیز معتقد است شکل اثر هنری به وسیله رابطه اش با سایر آثار هنری پیش از آن تعریف و شناخته میشود. هدف شکل تازه این نیست که محتوای تازه را بیان کند بلکه شکل تازه می آید تا جانشین شکل کهنی شود که دیگر ارزشها و توان زیباشناختی خود را از دست داده اند. امین پور، ۱۳۸۴ (۱۷۳) پژوهش پیش رو با بیان این دو نگرگاه به بررسی جریانهای شعری موثر در دهه هفتاد پرداخته و حضور ملموس عدول از قواعد گذشته را نشان میدهد.

۱-۱ بیان مساله و سوالات پژوهش

دهه هفتاد با تغییرات سیاسی اجتماعی در نیمه آن به سبب هم صدایی دولت و جریانهای آوانگارد به دهه ای مهم در بستر ادبیات ما مبدل شد.

ژانرهای متعدد دهه هفتاد به سبب اهمیت این دهه باید یک تقسیم بندی علمی میداشتند که متاسفانه به دلیل نگرشهای خودبنیان پندار و حذفی برخی از جریانها غباری روی این دهه نشست که میتوان آن را نوعی کفر ادبی به معنای پوشاندن به حساب آورد. در این پژوهش به دنبال عریان کردن این جنبه های پوشیده هستیم.

۲-۱ ضرورت اهمیت و هدف پژوهش

تا کنون هیچ پژوهشی نتوانسته آن طور که شایسته است تصویری واقعی و علمی از جریانات ادبی این دهه ارائه داده و همه طیفها را با مشخص کردن جایگاه علمیشان در جای مناسب قرار دهد.

به نظر میرسد؛ بررسی و ارائه تحلیل مناسب در این زمینه موثرترین جریان ادبی این دوره را معرفی و عوامل توفیق آن را به انواع دیگر تسری داد.

۳-۱ پیشینه پژوهش

در خصوص ادبیات دهه هفتاد تحقیقاتی صورت گرفته اما نگاه انکاری انحصاری انحطاطی موجود در بیشتر این کتب و مقالات آنها را از درجه علمی بودن ساقط میکند. از آثاری که بدون واسطه و علمی با این دهه مواجهه شده میتوان به کتاب دیگری (۱۳۹۶) با بررسی تحلیلی جریانهای شعر معاصر ایران از سال ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۹۰ اشاره کرد. این اثر ارزشمند به قلم فروزان آزاد بخت از شاگردان قهرمان شیری است از آثار ژانرشناسی مهم دیگر میتوان به فرهنگ گونه های نوپدید (۱۳۹۷ بهمن ساکی اشاره کرد در حوزه مکتب شناسی اما به علت آنکه تنها مکتب ادبی جهان شرق مکتب اصالت کلمه است کتاب مرجع و مهم پژوهشی انتقادی کاربردی در مکتبهای ادبی (۱۳۹۶) از علی تسلیمی را میتوان نام برد. در این اثر که تخصصی مکاتب غربی را میخوانیم و مکتب اصالت کلمه را فضای کلی دهه هفتاد را نیز میتوان در مانیفست ژانر بارک به قلم آرش آذرپیک نشر در آنتولوژی زبانه نویسان ایران (۱۴۰۰) اثر آسو اوستا دید.

۲ پردازش تحلیلی موضوع

۱-۲ آمریکاگرایان

به سبب تاثیر این گروه از مکاتب پست مدرنیستی شعر زبان» آمریکا عنوان آمریکاگرایان برای آنها انتخاب شده است. ژانر شعرِ زبان رضا براهنی پسانیمایی علی باباچاهی و شعر «متفاوط» محمد آزرم از آن جمله اند.

۱-۱-۲ – شعر زبان پست مدرن

این ژانر با بومی کردن مکتب شعر زبان آمریکا در ادبیات ایران توسط رضا براهنی در سال ۱۳۷۴ و با کتاب خطاب به پروانه ها اعلام حضور کرد و آغازگر دوران پسامدرنیستی ادبیات ایران بود.

وقتی که یکی با کثرت فرمی به شعر مینگرد؛ در ابتدا فرمهای کار او ممکن است از هم جدا باشد. موزون جدا بی وزن جدا منظومه جدا تغزل جدا روایت جدا غیر روایت جدا.»

براهنی( ۱۳۹۱ ۱۹۴) و در ادامه میگوید این آن کثرت فرمی است. دقت در فرم های موزون دقت در فرمهای بی وزن این آن عصیان علیه قراردادهاست.» (همان)

۱-۱-۱-۲. مهمترین مولفه های شعر پست مدرن

مغایر بودن زبان شعر با زبان ارتباطی و کالایی و ارجاع به خود بودن آن اهمیت دادن به ابزارها و تمهیدات شاعری عامل جذابیت دانستن بازیهای زبانی نحوزدایی در طول یک مصرع یا یک بند هنجار شکنی نحوی تصرف در نرم افعال چند گفتاره و چند زبانه و چند شاعره شدن یک شعر تنوع صداها لحنها ،زبانها برشها و تعدد حال و هوا و معنا ستیزه با عقلانیت مدرن جای گزینی روایت دیوانگی به جای روایت خرد تاکید بر تنوع و فرمهای تزئینی تعدد فرم از مهمترین مولفه های شعر پست مدرن هستند . (آزاد بخت، ۱۳۹۶ ۷۵)

علی باباچاهی میگوید من اما جسارتهای ویرانگر براهنی را بر عافیت طلبی های بی زیان و ضرر برخی شاعران ترجیح میدهم (باباچاهی، ۱۳۸۹، ج ۳: ۳۰۳)

از چهره های شعر پست مدرن علاوه بر آغازگر این ژانر رضا براهنی می توان به شاگردان کارگاه او اشاره کرد.

۲-۱-۲. پسانیمایی

در سال ۱۳۷۵ انتشار مجموعه نم نم بارانم از علی باباچاهی و موخره بحث انگیز آن پیدایش یک جریان دیگر را در دهه هفتاد مطرح کرد . ( آزاد بخت، ۱۳۹۶: ۱۰۴)

وضعیت دیگر فرایند مرحله بسط و ابداع شعر امروز است و برخی از بندها و شعرهای خطاب به پروانه های براهنی و شعرهای اخیر او در گستره همین وضعیت دیگر قرار میگیرد. (باباچاهی ۱۳۸۹ ۳۰۲ )

۱-۲-۱-۲ . مولفه های شعر پسانیمایی

از زبان هر روزه تغذیه میکند؛ گویا انشعاب شعریت یافته زبان روزمره است. گاه با مختصر تصرفی در نوع بیان عادی زبان عادی روزمره به حوزه زبان شعر پسانیمایی کشانده میشود. شورش علیه راحت طلبی ،زبان آن هم وقتی که زبان شعر تا حد رابطه انتفاعی اطلاع رسانی) تقلیل می یابد. در شعر ،پسانیمایی تجربه در حال نوشتن در کلمات و عبارت ها و در خود شعر اتفاق می افتد و تجربه های مغفول در بازآفرینی زبان آفریده میشوند و….»

( آزاد بخت، ۱۳۹۶ ۱۰۶)

از شاعران پسانیمایی میتوان به علی باباچاهی ،آذرکتابی علی عبدالرضایی، افسانه نجومی علی شاه مولوی اشاره کرد.

۲-۲. اروپاگرایان

این دسته مانند جریانهای غزل نو تحت تاثیر سیمین بهبهانی بنیان گذار غزل داستان» غزل روایی و همچنین جریان غزل شاگردان سیمین بهبهانی در غزل فرم و همچنین غزل وحشت» محمد سعید میرزایی تحت تاثیر مکاتب اروپایی عصر مدرنیسم بودند. مانند غزل فرم که تحت تاثیر مکتب فرمالیسم بود و شاخه آزاد اروپاگرایان در این دهه شعر حرکت بود؛ با محوریت حرکت و استحاله تحت تاثیر مکتب باروک.

۱-۲-۲. غزل روایی

در غزل روایی نیز با یک روایت منظوم رو به رو هستیم اما تفاوت بارز و مشخص آن با «غزل داستان این است که روایت موجود در غزل روایی غالبا دارای متد، نگاه و فضای شاعرانه و تغزلیست و روایت آن کمتر اتمسفر و نگاه داستان مدارانه دارد. بنابراین روایت دارای بسط شرح توضیح و جلوه های شعری خاص خود است.

۱-۱-۲-۲. مولفه های غزل روایی

اگرچه این ژانر به صورت جسته و گریخته حتی در دیوان نخستین غزل سرایان تاریخ ایران مانند سنایی غزنوی غزل با او دلم به مهر و مودت یگانه بود و حتی بزرگترین غزل سرایان تاریخ ایران مانند حافظ شیرازی دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند» دارای نمونه های پراکنده فراوانی است اما به صورت یک سبک ،متدیک متمایز و روشن با بسامد فراوان توسط سیمین بهبهانی پایه گذاری شد یک نمونه غزل روایی از بهبهانی و نگاه کن به شتر آری که چگونه ساخته شد، باری نه از آب و گل که سرشتندش از سراب و حوصله پنداری سیمین بهبهانی درباره وارد کردن روایت به غزل میگوید من غزل سرا بودم و این تنها راهی بود که برای نو کردن غزل با حفظ تمایز آن از انواع دیگر شعر نو به نظرم رسیده است و باید بگویم که این دیگر غزل نیست بلکه نوعی تازه و متاثر از شعر نو است. (بهبهانی مقدمه، ۱۳۷۷)

۲-۲-۲. غزل داستانی

ژانر غزل داستان از لحاظ قالب معتقد به شعر و از لحاظ محتوا و فرم درونی غالبا وابسته به جنسیت ادبی داستان است شاعرانی که در این زمینه قلم و قدم میزدند برچسب ناشاعر بودن میخوردند و شعرشان را ناشعر میدانستند زیرا معتقد بودند اثرشان فقط یک داستان منظوم در ریختمان غزل است.

۱-۲-۲-۲. مولفه های غزل داستانی

طرفداران این ژانر ناگزیر به شرح بسط و توضیح داستان باشگردهای ادبی بدایع و صنایع شعری پرداختند تا به نوعی سبقه شعری به کاراکترها و فضای موجود در آن بدهند. پایه گذار این سبک با تمام نمونه های غیر بسامدی در آثار گذشتگان در این ژانر مانند «مرگ قو» حمیدی شیرازی به صورت بسامدمند تئوریک و یک سبک مشخص سیمین بهبهانی است.

غزل شلوار تا خورده دارد مردی که یک پا ندارد. در این سبک زبان زد خاص و عام است.(آذرپیک، ۱۳۹۸: ۲۳۸)

۳-۲-۲. غزل فرم

این ژانر شاخه ای از مکتب فرمالیسم و نام آن نیز برگرفته از همین مکتب با ویژگیهای خاص آن است که در دهه هفتاد به آرامی ریشه های خود را در ادبیات دوانید از آغازگران این جریان میتوان به محمد سعید میرزایی آرش آذرپیک حسن صادقی پناه هومن عزیزی و امیر مرزبان اشاره کرد.

۱-۳-۲-۲. مولفه های غزل فرم

انحراف از زبان نرم را میتوان تعریف محدود ماتریالیستی و تک بعدی از فرم دانست. از نگره مولفه حقیقت عمیق اگر ببینیم تومان شدن عناصر سازنده ،صورت ،زبان موسیقی خیال و هم گرایی لایه های سخت افزاری (برونه) و نرم افزاری (درونه اثر میتواند منجر به خلق فرم جدیدی شود؛ غزل بعد ثابت و نوآوریهای برونه و درونی ابعاد متغیر آن است.

۴-۲-۲ . غزل وحشت

حول و حوش نیمه دوم دهه هفتاد شاخه ای مشخص و متمایز از غزل روایی شکل گرفت که متأثر از مکتب گورستان بود در تاریخ ادبیات انگلستان به شعر دسته ای از شاعران که در میانه سده هجدهم میزیستند و برخلاف شاعران نئوکلاسیک عصر خود به مضامین اندوهناک و رازگونه میپرداختند؛ شعر مکتب گورستان اطلاق میشود این شاعران بیشتر به مرگ و صحنه های تیره و راز آلوده توجه داشته و آثارشان مقدمات برخی از جنبه های اندوه گنانه در مکتب رومانتیسم را فراهم آورد شاعران اصلی این مکتب ،پارنل روبرت بلر و ادوارد یانگ بوده اند از نظر جهانی غزل وحشت (سیاه) ایرانیزه کردن مکتب گورستان است.

این جریان در ایران تحت تأثیر نصرت رحمانی شکل گرفت که ریشه آن در غزلیات نوذر پرنگ و اوج آن در کتاب درها برای بسته شدن آفریده شد؛ از محمد سعید میرزایی است که پایه گذار اصلی این جریان بود و هنوز کتاب مذکور مانیفست نانوشته این جریان است. تأثیر این حرکت در غزل آن روزهای شاعرانی چون آرش آذرپیک محمدرضا حاج رستم بگلو معصومه داوود آبادی رضا شالبافان محمد رضا شالبافان و شهلا شهبازی حسابی، سیدمهدی موسوی در برخی جهات مشهود است. (آذرپیک، ۱۳۹۷ ۲۰)

۱-۴-۲-۲. مولفه های غزل وحشت

تصاویر سیاه نگاه بدبینانه به جهان منفی بافی برآمد از تنش و فضای ملتهب آن دوره و عصیان علیه زندگی بخشی از مولفه های غزل وحشت است.

۵-۲-۲. شعر حرکت

مقاله حرکت و شعر از ابوالفضل پاشا مانیفست این ژانر است که در روزنامه اطلاعات صفحه ادبی بشنو از نی در اسفندماه ۱۳۷۵ به چاپ رسید. در واقع میتوان مولفه اصلی و پیشانی شعر حرکت را همین ویژگی استحاله دانست برای کشف استحاله در شعر درک زیبایی آن لازم است که تمامیت یک قطعه شعر با هم در نظر گرفته شود. آزادبخت، ۱۳۹۶: ۹۵) «شعر حرکت پاشا از برکت نظریه پردازیهای چند شاعر پیش از او شکل گرفته و پردازش دیگری از حرف و حدیث آنان است. باباچاهی ۱۳۸۹ (۱۷۵ در واقع حرکت و استحاله از مکتب باروک گرفته شده برای همین این ژانر شعری در دسته اروپا گرایان قرار دارد.

از شاعران شعر حرکت میتوان به ابوالفضل پاشا آفاق ،شوهانی مهرداد فلاح و… اشاره کرد.

۱-۵-۲-۲ مولفه های شعر حرکت

شعر حرکت دوگونه مولفه دارد مولفه درونی و جان این اثر استحاله است و به دلیل همین مولفه در دسته اروپاگرایان قرار گرفته و مولفه های دیگر آن بیشتر تحت تاثیر فضای شعری رضا براهنی است مانند نیاز به مخاطب حرفه ای و خاص نیاز به مشارکت خوانده در خوانش شعر سفید نویسی برای سفید خوانی مخاطب و….» (آزاد بخت، ۱۳۹۶ ۹۴)

۳-۲. آوانگار دیست های بازگشتی

آرش آذرپیک با ارائه مکتب اصالت کلمه و ژانرهای سی و چندگانه ای که تا لحظه اکنون از آن زایش یافته اند؛ به عنوان نخستین مکتب جهان شمول جهان شرق با مولفه هایی مانند «جنس سوم»، «فراروی از چارچوب بسته ارتباط بی واسطه»، «مراقبه شناور»، «اصالت وجود عریانیستی»، «فراسوژگی» خودآگاه و ناخودآگاه هفت گانه فردی جمعی»، «دگر آگاه» و….. اعلام آغاز عصر فلسفی اندیشگانی عریانیسم بود و مکاتبی چون فراساختارگرایی معنی شناسی عمیق گرا مکتب نقد عمیق گرا و…. همه و همه از نیمه دوم دهه هفتاد تا لحظه اکنون توسط آرش آذرپیک در علوم مختلف ارائه شدند مکتب ادبی اصالت کلمه عریانیسم) در کارهای نظری مانند بسیاری از بیانیه ها و نظریه ها دارای کلید واژه های ویژه خود است. «جهانی شدن»، «جنس سوم»، «اصالت وجود و کلمه «فراروی»، «فراشعر» و برخی واژگان عارفانه مجموعا یک دستگاه اندیشگانی را پدید آورده اند. (تسلیمی ، ۱۳۹۳: ۳۰۹) که شاخه های مکتب هایی مانند مکتب اصالت کلمه مکتب فراساختارگرایی و… در ادبیات بودند. از پیروان نحله ادبی فلسفی آرش آذرپیک میتوان به طاهره احمدی آسو اوستا هنگامه اهورا، ستی سارا سوشیان، رابعه ،شمس زرتشت محمدی نیلوفر مسیح آریو ،همتی شهریار میرزاپور و… اشاره کرد.

۱-۳-۲. غزل مینی مال

غزل مینیمال در سال ۱۳۷۷ توسط آرش آذرپیک به ادبیات پیشنهاد شد. این ژانر مانند دیگر ژانرهای مکتب اصالت کلمه بر محور فراروی و در واقع جنس سومی از مکتب مینی مالیسم و غزل به عنوان شعر ملی ماست از شاخه های غزل مینیمال میتوان به «غزل حجم»، «غزل تمثیل»، «غزل مستند غزل مینیمال ناتورالیستی غزل مینی مال کاسموپولیتیستی غزل مینی مال فانتزی غزل کلمه محور» و… اشاره کرد.

از شاعرانی که در غزل مینی مال قلم میزنند علاوه بر آرش آذرپیک میتوان به شاگردان او آسو اوستا هنگامه اهورا ستی سارا سوشیان مهوش سلیمان پور رابعه شمس رحمت غلامی ماهورا کریمی طیبه کریمی نیلوفر مسیح شهریار میرزاپور آریو همتی و…. اشاره کرد. از نوآوریهای آرش آذرپیک در دهه هفتاد اینکه در آن زمان یک نوع تفکر مینی مالیستی یعنی ایجاز و کم هم زیاد است در ذهن و زبان او بود که منجر به خلق ژانر غزل مینیمال در شعر کلاسیک و ژانر «واژانه در ادبیات آزاد شد. ( آزاد بخت، ۱۳۹۶: ۱۴۲)

۱-۱-۳-۲ . مولفه های غزل مینی مال

به حداقل رساندن تمام فضاهای توضیحی توصیفی ،تشریحی تکمیلی اطناب تغزل ترکیب سازی و تتابع اضافات جلوه های ویژه ایماژهای خاص ،شعری آرایه های ادبی بدایع و صنایع که داشته های ادبیاتند.

شفاف برهنگی ،واژگان گسترش فضای دیالوگی ایجاز ،مطبوع ترجمه پذیر در این صورت غزل مینی مال که وزن و قافیه اش را از دست میدهد تبدیل به داستان مینی مال میشود که این رخدادی بکر اصیل و آوانگارد در ادبیات مینی مالیستی جهان است. تنوع بصری به سبب استفاده از شگردهای روبنایی ادبیات مینی مالیستی جهان مانند تایپوگرافی و پایان باز که جمله ها ناتمام و شعرها برشی از یک حادثه اند متمایل شدن قلم غزل مینی مال نویس از زبان معمول استعاره مدار در جهان غزل سنتی و مدرن به سوی زبان مجازی. ( آذرپیک -مسیح، ۱۴۰۰: ۱۵۴)

۲-۳-۲. غزل گفتار

این ژانر توسط آرش آذرپیک و همزمان با غزل مینیمال در سال ۱۳۷۷ ارائه و مانیفست جامع آن با تاخیر در لیلازانا اثر آذرپیک در ۱۳۸۳ چاپ شد.

لیلازانا اولین کتاب در تاریخ ادبیات کلاسیک ایران است که حتی یک کلمه شکسته مخفف و فشرده و یا واژه ای با حروف اضافه در آن نیامده است.

۱-۲-۳-۲. مولفه های غزل گفتار

به حداقل رسانیدن ترکیب سازیهای ادیبانه برای رسیدن به دکلماسیون طبیعی زبان به حداقل رسانیدن آرایه ها صنایع و بدایع تمام داشته های یک ادیب برای نزدیکی فضا به شعر و طبیعت خالص ،زبان به حداقل رسانیدن ایماژهای کلاسیک و حتی امروزینه ادبیات جلوه های ویژه شعرسازی نزدیک شدن بیش از پیش به نحو سالم زبان با وجود تمام بستاره ها و گشایشهای وزن عروضی و…. ( نوروز علی، ۱۴۰۰ ۳۳۰)

۳-۳-۲ . نوقلندرانه

در دهه ۷۰ غزلهای نوقلندرانه که خواستار بازگشت به شعر معنوی حتی در فضاهای شعر عاشقانه اعتراضی و اجتماعی بود متولد شدند. آذرپیک نوروز علی ۱۴۰۰ (۳۱۶) بنیان گذار این ژانر که از سال ۱۳۷۶ در شعر کلاسیک ایران آغاز شد؛ مانند دیگر ژانرهای عریانیستی آرش آذرپیک است متون آزاد نوقلندرانه و ادبیات کلاسیک نوقلندرانه که خود دامنه ای به گستردگی انواع ژانرها دارند؛ از شاخه های این ژانر هستند.

۱-۳-۳-۲ . مولفه های نوقلندرانه

ادبیات نوقلندرانه بر پایه نظریه جنس سوم و دیالکتیک ادراکی است گفتمان کاراکترهای متن نیز بر اساس دیالکتیک ادراکی شکل میگیرد یعنی گفت و گویی برای درک حضور و ساحت های یک دیگر نه پذیرفتن عقیده دیگری تا تحمیل کردن ایده خود و این درک تمرینی برای دموکراسی و آزاداندیشی است و فراروی از فاعل شناسا به سوی فاعل ادراکی زیرا فاعل شناسا خود را محور میداند که میخواهد دیگری را بشناسد اما فاعل ادراکی میخواهد در ساحاتی که ممکن است به یکی شدگی با دیگری نزدیک و نزدیک تر شود و این بنیان روایت دیالتیک ادراکی است.

این را تعمیم بدهید به ادبیات در نوقلندرانه نویسی نیز هر یک از ابیات ساز خود را میزنند. یکی عاشقانه است و دیگری حکیمانه آن یکی اجتماعی بیت دیگر عارفانه… با این وجود گفتمانی درونی میسازند و نخی نامرئی آنان را به نوعی اتحاد و هم افزایی میرساند.( نوروز علی، ۱۴۰۰ : ۳۰۸)

۴-۳-۲. فراشعر

فراشعر در نیمه دوم دهه هفتاد و به شکل همه گیر در سال ۱۳۷۸ توسط آرش آذرپیک به ادبیات پیشنهاد شد فراشعر مولتی فونیک فراشعر پلی فونیک هم افزا و فراشعر مرکز افزا از شاخه های فراشعر هستند.

۲-۳-۴-۱ . مولفه های فراشعر

سیستمی مرکز افزا در اصالت بخشیدن به مقام جامعیت کلمه که سیستم های نوین را به جهان شعر و شعر جهان پیشنهاد داد.

دگر سوژگی و فراسوژگی کاراکترسازی کلیشه زدا و تحلیل درون برونی و برون درونی کاراکترها دیالوگ منولوگ محوری روایتها نگرگاه کروی و ۳۶۰ درجه به مرکزیت اثر در متون اپیزودیک …. ( آذرپیک؛ مسیح، ۱۴۰۰: ۳۷)

۵-۳-۲. واژانه

ژانر واژانه در سال ۱۳۷۷ توسط استاد آرش آذرپیک با فراروی از زنجیره پیشینی هم نشینی زبان و پیشنهاد محور پسینی نقطه ای و عدم هرگونه دستور زبان و جمله محوری در متن به عنوان آغاز مکتب فراساختارگرایی اعلام شد همتی ۱۴۰۰ (۱) واژانه ژانر ادبی مکتب فراساختارگرایی عریانیسم و آزادترین ژانر ادبی جهان است که بر اساس تئوری انسان کلمه که حاصل نگاهی انسانی و جامعه شناسانه و از نظریه های مطرح این مکتب است.» (آذرپیک مسیح، ۱۴۰۰: ۷۳)

واژانه در شعر و ژانرهای زیر مجموعه آن تبدیل به شعرواژه در داستان و ژانرهای زیر مجموعه آن تبدیل به داستان واژه و در حیطه فرامتن نویسی و ژانرهای زیر مجموعه آن تبدیل به متن واژه می شود. (همان)

۱-۵-۳-۲ . مولفه های واژانه

کلمه محوری فراروی از ساختار دستور ،زبان اندیشگی ،ادبیت ساختار حسی هندسی و دیداری انتقال سریع مفاهیم معنامندی ترجمه پذیری سهل و ممتنع بودن

۶-۳-۲. فرافرم

این ژانر در سال ۱۳۷۸ توسط آرش آذرپیک به ادبیات پیشنهاد شد.

این حرکت آشنایی زدایی از جنسیت داستان از همان آغاز نگرش و نگارش اتفاق می افتد. یعنی داستان در فرافرم به گونه ای است که روایت خود فضایی از داستان به معنای معمول کلمه بوده و بقیه فضاها شعری داستانی فراشعری ،فراداستانی فرامتنی و…. هستند.

نباید نادیده گرفت که این فضاها در خدمت داستان نیستند بلکه ساحت های گوناگون پیشبرد فضا و حرکت داستانند در واقع در فرافرم از فرمها ژانرها و اشکال مختلف غیر داستانی در آفرینش یک داستان استفاده میشود آنجا که فرافرم نویسی وارد هستی شناسی شعر نگرانه میشود چهره ی دیگر و نمودهای متفاوتی نیز بروز می کند. (آذرپیک مسیح، ۱۴۰۰: ۵۸)

۱-۶-۳-۲ مولفه های فرافرم

آشنایی زدایی از جنسیتهای ادبی نگره گشوده به روی ساحات مکشوف کلمه استفاده از فضاهای شعری ،داستانی ،فراشعری فراداستانی فرامتنی و …

۷-۳-۲. عریانک

آرش آذرپیک میگوید عریانک نامی عام است برای تمام ژانرهای فرمیک و محتوایی در ساحت کوتاهه نویسی که در بر بنیان هستی شناسانه عریانیسم شکل گرفته و در انواع سبکها و مکاتب شکل گرفته و در انواع سبکها و مکاتب این جنبش بر قلم و متن هنری جاری می شود.

عریانک نویسی از سال ۱۳۷۷ خورشیدی در نشریات مختلف محلی و کشوری کلید خورد و در برخی کتب جریان شناسی شعر امروز نیز به آن اشارت شده است. همتی؛ رشیدی، ۱۴۰۰ (۱۰۳) عریانک از عناوین مربوط به مکتب ادبی اصالت کلمه است و به شعرهای کوتاه متعلق به فعالان این مکتب اطلاق شده است. (ساکی، ۱۳۹۷ ۱۶۲)

۱-۷-۳-۲ . مولفه های عریانک

اصالت دادن به کلمه و همه ساحات آن در فضای کوتاه نویسی کلمه کاراکتری مراقبه آفاقی انفسی و زبانی ،دگر سوژگی زمین سوژگی روایت و تغزل به عنوان بنیان روایت شعر ایران نمود عاطفه مشرقی و…..

نتیجه گیری

با دسته بندی آکادمیک جریانهای دهه هفتاد دیگر جایگاه علمی هر جریان مشخص است. جریان های آمریکاگرا اروپاگرا و آوانگار دیستهای بازگشتی در ابعاد مختلف فعال هستند و ادبیاتی پویا را در دهه های اخیر شکل داده اند. دهه هفتاد در میان دهه های مختلف ادبیات ما پس از ۱۳۵۷ دهه ای مهم و تعیین کننده بود. دهه ای که جریانهای مخالف و موافق همه در یک برهه فعالیت میکردند. در این رقابت آرش آذرپیک تنها مکتب جهان شمول مشرق زمین، با مکتب اصالت کلمه اعلام حضور کرد.

ژانرهای آمریکاگرا و اروپاگرا ژانرهایی فرمی زبانی بودند اما ژانرهای مکتب اصالت کلمه به علت تاثیری که از نگرش این مکتب به عنوان زایشگاه و مادر آنها به هستی داشتند هم محتواهای جدید ارائه داده اند و هم نوآوریهای فرمی زبانی دارند.

کتاب شناسی

کتاب ها

۱ آذرپیک آرش (۱۳۹۷) دوشیزه به عشق باز میگردد، کرمانشاه دیباچه

۲ آذرپیک آرش (۱۳۸۳) لیلازانا دختر اسطوره های سرزمین من قم آذرپیک

۳ آزاد بخت فروزان (۱۳۹۶) دیگری بررسی تحلیلی جریانهای شعر معاصر ایران از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۰ تهران پایا

۴ امین پور قیصر (۱۳۸۴)، سنت و نوآوری در شعر معاصر چاپ دوم تهران علمی و فرهنگی

۵ باباچاهی علی (۱۳۸۹) گزاره های منفرد تهران دیبایه

۶ براهنی، رضا (۱۳۹۱) خطاب به پروانه ها چاپ پنجم تهران مرکز

۷ بهار، محمدتقی (۱۳۶۹) سبک شناسی شعر تهران امیر کبیر

۸ بهبهانی، سیمین (۱۳۷۷) جای پای آزادی تهران نیلوفر

۹ تسلیمی، علی (۱۳۹۶) گزاره هایی در ادبیات معاصر ایران (شعر)، تهران: اختران

۱۰ ساکی، بهمن (۱۳۹۷) فرهنگ گونه های نوپدید تهران عصر داستان

۱۱ مسیح، نیلوفر (۱۴۰۰) جنس سوم کرمانشاه دیباچه

۱۲ نوروز علی زینب (۱۴۰۰) آنتولوژی زبانه نویسان ایران تهران شاپرک سرخ

۱۳ همتی آریو ،رشیدی علی (۱۴۰۰) جنبش ادبی ۱۴۰۰ آنتولوژی فراشعر نویسان مولتی فونیک ۱۴۰۰، تهران مهرودل

Classification and analysis of the genres of the seventies (SH)

Reza Hemati

 * Researcher of Mersad Green Pen Literary Institute. Hemmati.ario@gmail.com

Article Info

 * Article type: Research Article

 * Article history:

   * Received: 17 Aprill 2022

   * Accepted: 24 Aprill 2022

 * Keyword: Literature of the seventies, Americanisms, Europeanisms, Return Avant-Garde

ABSTRACT

Classification and analysis of why Persian poetry types and genres are important literary issues. Unfortunately, the field of poetry of the seventies, which included the most influential contemporary poetic movements; has been abandoned in this regard. In the seventies of Iran, we see the simultaneous presence of three independent branches of Americanisms, Europeanisms and return avant-garde with different origins, each of which has played an important role in guiding poets and writers of the seventies and later periods. The Americanisms announced their presence in Iran by Reza Braheni and the postmodern movement. Braheni’s “Language Poetry”, Ali Babachahi’s “Pasanimaie” (means Post-Nimaie) and the students of Brahen’s workshop, as well as Mohammad Azarm’s “Different” poetry in the eighties are in this group. Europeanisms were active in this period with two branches of Ghazal and Free Poetry. In Ghazal, Simin Behbahani was the founder of “New-Ghazal”, “Story- Ghazal” and ” Narrative-Ghazal”, Also, the students of Simin Behbahani, namely Mohammad Saeed Mirzaei, Arash Azarpeyk, Hooman Azizi, Amir Marzban, etc., whom were known in ” Form-Ghazal” And in the field of Free Poetry, the “Movement Poetry” by Abolfazl Pasha, who is a follower of the Baroque in this group.Returning avant-gardeists came to the fore with its founder, Arash Azarpeyk, with the beginning of the era of Orianism and the proclamation of the millennium of Orianism in the history of thought. The result of Arash Azarpeyk’s attitude is a variety of genres, including “Vazhaneh”, ” Minimal Ghazal”, “Fara-Poem”, “Fara-Form”, “Noghlandaraneh” and more than thirty other genres so far. Among the followers of Arash Azarpeyk’s philosophical literary genre, we can mention Tahereh Ahmadi, Aso Avesta, Hengameh Ahura, Seti Sara Sushian, Rabe’e Shams, Zartosht Mohammadi, Niloufar Masih, Ario Hemmati, Shahriyar Mirzapour and others. This research, using descriptive-analytical method and using library resources, divides and examines the three poetic tendencies of the seventies by separating their branched genres.